Ekspert: ochrona mokradeł kluczowa dla retencji, jakości wód i gleb

Prof. Mateusz Grygoruk z Centrum Badań Klimatu Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie był jednym z uczestników Narodowej Debaty o Bezpieczeństwie Klimatycznym Polek i Polaków w Sejmie. Naukowcy przedstawili podczas niej rekomendacje dotyczące ograniczania skutków zmian klimatu dla mieszkańców, gospodarki i środowiska.

Hydrolog mokradeł zwrócił uwagę, że wraz ze wzrostem częstotliwości susz i zagrożenia powodziowego coraz większego znaczenia nabiera sposób gospodarowania wodą w całym krajobrazie.

– Bez mokradeł sobie nie poradzimy. Są to tereny, które najlepiej zatrzymują wodę, ale także węgiel w glebach, przez co zwiększa się ich potencjał produkcyjny – podkreślił prof. Grygoruk.

Mokradła jako naturalne strefy buforowe

Jedną z najważniejszych funkcji mokradeł jest, zdaniem eksperta, przechwytywanie związków biogennych spływających z terenów użytkowanych rolniczo.

– Nie ma innej metody odzyskiwania nadmiaru azotu i fosforu z wód, które spływają z obszarów rolniczych do naszych rzek, niż utrzymywanie bagiennych stref buforowych – wyjaśniał naukowiec.

Nadmierny dopływ azotu i fosforu przyczynia się do eutrofizacji wód i intensywnego rozwoju roślinności. Działania polegające na mechanicznym usuwaniu roślinności z koryt rzek przynoszą jedynie czasowy efekt, ponieważ roślinność ponownie odrasta.

Według prof. Grygoruka bagienne strefy buforowe pozwalają ograniczać dopływ biogenów do rzek i wspierają naturalne procesy oczyszczania wód.

Retencja w krajobrazie zamiast wyłącznie w zbiornikach

Drugim argumentem za ochroną mokradeł jest ich zdolność do przestrzennego zatrzymywania wody i zasilania zasobów wód podziemnych. Prof. Grygoruk krytycznie odniósł się do traktowania sztucznych zbiorników jako podstawowego sposobu przeciwdziałania skutkom suszy na obszarach nizinnych.

– Retencjonowanie wody w zbiornikach nie zdaje egzaminu. Te zbiorniki w skali całego krajobrazu, szczególnie na nizinach, niczego dobrego nam nie dają – stwierdził.

Jako przykład wskazał zbiornik Siemianówka na Narwi. Jak mówił, przy wysokim parowaniu znaczna część zgromadzonej w nim wody jest zatrzymywana w zbiorniku zamiast zasilać rzekę poniżej zapory.

Problemy z utrzymaniem odpowiedniego napełnienia występują również w innych sztucznych zbiornikach nizinnych, m.in. w Zalewie Sulejowskim na Pilicy. Według naukowca wynika to m.in. z faktu, że warunki hydrologiczne i meteorologiczne, dla których projektowano część tych obiektów, znacząco różnią się od obecnych. – Zatrzymanie wody w mokradłach i zasilenie lokalnych wód podziemnych to co innego. Ta woda dłużej zostaje w krajobrazie i stopniowo odbudowuje zasoby wodne – wyjaśnił.

Woda w glebie oznacza także magazynowanie węgla

Trzecim ważnym aspektem jest ograniczanie utraty węgla z gleb organicznych. Jak wskazał prof. Grygoruk, utrzymywanie odpowiednio wysokiego poziomu wód gruntowych umożliwia zachowanie materii organicznej i wspiera procesy torfotwórcze.

– Jeśli myślimy poważnie o zwiększeniu potencjału produkcyjnego gleb, musimy akumulować w nich węgiel. Jedyną metodą podnoszenia ilości węgla w glebach organicznych jest podnoszenie zwierciadła wody. To sprawia, że węgiel w procesie torfotwórczym zostaje uwięziony w glebie i nie trafia do atmosfery – tłumaczył.

Ekspert zaznaczył jednocześnie, że nie oznacza to konieczności zalewania użytkowanych terenów. Przypomniał, że dawne zasady melioracji zakładały obniżanie zwierciadła wody do ok. 60 cm poniżej poziomu terenu, aby umożliwić użytkowanie gruntów. Obecnie na wielu mokradłach problemem jest już samo podniesienie poziomu wód gruntowych do tej wysokości.

Dopłaty za retencję wody i węgla?

Zdaniem prof. Grygoruka ochrona terenów podmokłych powinna być wspierana również instrumentami ekonomicznymi. Jednym z rozwiązań mógłby być system rekompensat dla rolników utrzymujących wysoki poziom wód na terenach potorfowych.

Według eksperta wartość usług związanych z akumulacją węgla i wody można szacować na około 3,5–4 tys. zł na hektar rocznie.

– Gdyby rolnicy dostawali rzeczywiście tyle dopłat na akumulację węgla i wody w glebie, ile to jest warte, wszystkim opłacałoby się na takich terenach retencjonować wodę i dbać o wysokie stany wód podziemnych – powiedział.

Potrzebny przegląd zbiorników i systemów melioracyjnych

Prof. Grygoruk postuluje również ocenę istniejącej infrastruktury wodnej pod kątem jej skuteczności w obecnych warunkach klimatycznych.

– Mamy bardzo dużo zbiorników, które w znikomym stopniu realizują przewidziane dla nich niegdyś zadania. Koszty ich utrzymania przewyższają korzyści, jakie dają dla zlewni, w których się znajdują. Tak samo trzeba ocenić systemy melioracyjne – czy są dobrze zbudowane i czy są potrzebne wszędzie – wskazał.

Jego zdaniem szczególnej ostrożności wymagają również płytkie zbiorniki, z których przy wysokich temperaturach duża część wody jest tracona wskutek parowania. Sens mają przede wszystkim rozwiązania pozwalające przechwytywać wodę opadową i kierować ją do gruntu, wspierając zasilanie wód podziemnych.

„Trzeba na nowo zdefiniować rozwiązania wodnogospodarcze”

Ekspert przestrzegł przed dalszym rozwijaniem infrastruktury wodnej według schematów wypracowanych kilkadziesiąt lat temu bez uwzględnienia zmieniających się warunków klimatycznych i hydrologicznych. Krytycznie ocenił m.in. budowę kolejnych płytkich zbiorników, przerywanie ciągłości rzek w ramach tzw. małej retencji czy systemy melioracyjne pozbawione urządzeń umożliwiających regulowanie odpływu.

– Za 30 lat nasze dzieci i wnuki będą nas pytać, czy nikt nie mówił, żeby zmienić gospodarowanie wodami – przestrzegał prof. Grygoruk.

Jak podsumował, konieczne jest ponowne zdefiniowanie rozwiązań stosowanych w gospodarce wodnej, ponieważ część infrastruktury planowanej kilkadziesiąt lat temu nie odpowiada już dzisiejszym warunkom i wyzwaniom. W jego ocenie odpowiedź na rosnące ryzyko suszy i powodzi powinna w większym stopniu opierać się na zatrzymywaniu wody w krajobrazie, ochronie mokradeł i gleb organicznych oraz odbudowie lokalnych zasobów wód podziemnych.

Narodowa debata o bezpieczeństwie klimatycznym