Ciepło z odpadów zyska po zmianach w Prawie energetycznym?

Nowe przepisy mają ułatwić uzyskiwanie przez lokalne sieci statusu efektywnego systemu ciepłowniczego. Resort proponuje również zmiany w rozliczaniu usług poprawiających efektywność energetyczną budynków wielolokalowych.

Ministerstwo Energii planuje uzupełnienie definicji ciepła odpadowego zawartej w ustawie – Prawo energetyczne. Zgodnie z założeniami projektu nowelizacji ma ona obejmować również ciepło odzyskiwane w procesach termicznego przekształcania odpadów.

Informacje o planowanych zmianach opublikowano w wykazie prac legislacyjnych i programowych Rady Ministrów. Za przygotowanie projektu odpowiada wiceminister energii Konrad Wojnarowski. Zgodnie z przedstawionym harmonogramem rząd ma przyjąć projekt w IV kwartale 2026 r. Propozycja może mieć szczególne znaczenie dla miast, w których funkcjonują spalarnie odpadów komunalnych dostarczające energię do miejskich sieci ciepłowniczych, a także dla samorządów przygotowujących podobne inwestycje.

Ciepło z odpadów elementem transformacji energetycznej

Proponowana zmiana wpisuje się w szerszą transformację polskiego ciepłownictwa, które musi stopniowo ograniczać wykorzystanie paliw kopalnych i zwiększać udział odnawialnych źródeł energii oraz ciepła odpadowego.

Skala wyzwań pozostaje znacząca. Z najnowszego raportu Urzędu Regulacji Energetyki „Energetyka cieplna w liczbach – 2025” wynika, że węgiel odpowiadał za 52,8 proc. struktury paliw wykorzystywanych w koncesjonowanym ciepłownictwie. Choć jego udział systematycznie maleje, nadal pozostaje podstawowym paliwem sektora.

Jednocześnie przedsiębiorstwa ciepłownicze zwiększają inwestycje w modernizację infrastruktury. W 2025 r. nakłady na rozwój, modernizację i ochronę środowiska osiągnęły 5,59 mld zł. Według szacunków przywoływanych przez URE potrzeby inwestycyjne związane z transformacją sektora do 2050 r. mogą wynieść od 300 do nawet 500 mld zł.W tym kontekście wykorzystanie energii odzyskiwanej z odpadów komunalnych może stanowić jeden z elementów dywersyfikacji źródeł ciepła, szczególnie w większych aglomeracjach.

Instalacje termicznego przekształcania odpadów mogą wytwarzać jednocześnie energię elektryczną i ciepło użytkowe. W przypadku ich integracji z miejskimi sieciami ciepłowniczymi odzyskana energia może być wykorzystywana do ogrzewania budynków i przygotowania ciepłej wody użytkowej. Z punktu widzenia samorządów oznacza to możliwość połączenia dwóch zadań komunalnych: zagospodarowania odpadów resztkowych, których nie można efektywnie poddać recyklingowi, oraz zaopatrzenia mieszkańców w energię cieplną.

Nie oznacza to jednak, że energia ze spalania odpadów jest automatycznie energią odnawialną. Odpady komunalne zawierają zarówno frakcję biogeniczną, jak i materiały pochodzenia kopalnego, w tym tworzywa sztuczne. Dlatego kwalifikacja odzyskanego ciepła i sposób uwzględniania go w bilansie energetycznym mają istotne znaczenie regulacyjne.

Łatwiejsza droga do statusu efektywnego systemu ciepłowniczego

Jednym z najważniejszych celów planowanej nowelizacji jest umożliwienie uwzględniania ciepła odzyskiwanego z termicznego przekształcania odpadów przy ocenie spełniania kryteriów efektywnego systemu ciepłowniczego.

Status ten nabiera szczególnego znaczenia w związku z wymaganiami unijnej dyrektywy 2023/1791 w sprawie efektywności energetycznej. Przepisy przewidują stopniowe zaostrzanie kryteriów dotyczących struktury energii wykorzystywanej w sieciach ciepłowniczych.

Do końca 2027 r. jednym ze sposobów uzyskania statusu efektywnego systemu jest wykorzystywanie co najmniej 50 proc. energii odnawialnej, 50 proc. ciepła odpadowego lub 75 proc. ciepła pochodzącego z kogeneracji. Dopuszczone są również określone kombinacje tych źródeł. Od 1 stycznia 2028 r. wymagania ulegną zmianie. Jedną z możliwości będzie wykorzystanie co najmniej 50 proc. energii odnawialnej lub ciepła odpadowego, inną – odpowiedniego udziału wysokosprawnej kogeneracji. Kolejne zaostrzenie kryteriów przewidziano na lata 2035, 2040 i 2045. Docelowo, od 2050 r., efektywne systemy mają bazować na energii odnawialnej, cieple odpadowym lub ich połączeniu. Dla przedsiębiorstw ciepłowniczych oznacza to konieczność przebudowy dotychczasowego miksu paliwowego oraz poszukiwania nowych, niskoemisyjnych źródeł energii.

Uznanie ciepła odzyskanego w spalarniach odpadów za ciepło odpadowe może pomóc niektórym systemom w osiągnięciu wymaganych wskaźników, ograniczając potrzebę inwestowania wyłącznie w nowe źródła wytwórcze.

Ma to również znaczenie dla planowania modernizacji sieci, pozyskiwania finansowania i określania przyszłego modelu funkcjonowania lokalnych przedsiębiorstw energetycznych. Samo rozszerzenie definicji nie będzie jednak oznaczać automatycznego uzyskania statusu efektywnego systemu – konieczne pozostanie spełnienie odpowiednich kryteriów ilościowych i technicznych.

Spalarnie odpadów jako źródło ciepła dla miast

Planowane rozwiązanie może zwiększyć znaczenie instalacji termicznego przekształcania odpadów w lokalnych strategiach energetycznych.

W miastach dysponujących rozbudowanymi sieciami ciepłowniczymi odzysk energii z odpadów może pozwolić na ograniczenie wykorzystania części konwencjonalnych źródeł ciepła. Szczególnie istotne jest efektywne zagospodarowanie energii cieplnej powstającej podczas pracy instalacji, zamiast koncentrowania się wyłącznie na produkcji energii elektrycznej.

Z perspektywy operatorów ITPO znaczenie ma także możliwość stabilnego odbioru wytwarzanego ciepła. Spalarnie pracują zazwyczaj w sposób ciągły, natomiast zapotrzebowanie odbiorców na energię cieplną zmienia się sezonowo. Dlatego efektywność takich przedsięwzięć zależy m.in. od parametrów sieci, możliwości zagospodarowania ciepła latem, lokalizacji instalacji oraz zapotrzebowania odbiorców.

Ważnym aspektem pozostaje również integracja instalacji z istniejącym systemem gospodarki odpadami. Zgodnie z zasadami gospodarki o obiegu zamkniętym termiczne przekształcanie powinno dotyczyć przede wszystkim odpadów, których nie można efektywnie przygotować do ponownego użycia lub poddać recyklingowi. Rozwój spalarni nie może zatem zastępować selektywnej zbiórki, ograniczania powstawania odpadów i zwiększania poziomów recyklingu.

Na potrzebę pogodzenia celów energetycznych z zasadami gospodarki o obiegu zamkniętym zwraca również uwagę Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, wskazując na rolę instalacji odzysku energii w systemie zagospodarowania odpadów resztkowych.

Korzyści dla samorządów i przedsiębiorstw ciepłowniczych

Dla jednostek samorządu terytorialnego proponowane przepisy mogą mieć zarówno wymiar energetyczny, jak i inwestycyjny.

Możliwość uwzględnienia ciepła z ITPO w bilansie efektywnego systemu ciepłowniczego może wpłynąć na ocenę opłacalności planowanych przedsięwzięć, a także na długoterminowe strategie zaopatrzenia gmin w ciepło. W praktyce szczególnego znaczenia nabierze współpraca między przedsiębiorstwami energetycznymi, operatorami instalacji zagospodarowania odpadów i władzami samorządowymi. Konieczne będzie m.in. określenie warunków odbioru energii, podziału kosztów infrastruktury przyłączeniowej oraz zasad współpracy w perspektywie wieloletniej.

Istotna pozostaje również kwestia wpływu takich projektów na ceny ciepła dla odbiorców końcowych. Wykorzystanie lokalnych zasobów energii może ograniczać ekspozycję systemu na zmiany cen części paliw, ale nie gwarantuje automatycznie obniżenia rachunków mieszkańców. Ostateczny efekt zależy od kosztów inwestycji, finansowania, eksploatacji instalacji oraz warunków taryfowych.

Nowe zasady rozliczania usług poprawiających efektywność energetyczną

Druga część propozycji Ministerstwa Energii dotyczy rozliczania kosztów i korzyści związanych z usługami służącymi poprawie efektywności energetycznej budynków wielolokalowych. Resort chce doprecyzować zasady rozliczeń pomiędzy podmiotem realizującym takie usługi a właścicielem lub zarządcą nieruchomości. Zmiany mają także objąć sposób przypisywania kosztów i korzyści do poszczególnych lokali mieszkalnych oraz użytkowych.

Problem dotyczy sytuacji, w których określone przedsięwzięcia energetyczne są realizowane wyłącznie na potrzeby części budynków lub lokali, natomiast koszty ponoszą również mieszkańcy, którzy nie korzystają bezpośrednio z wynikających z nich usług. Takie przypadki mogą występować zwłaszcza w zasobach zarządzanych przez spółdzielnie i wspólnoty mieszkaniowe.

Proponowane regulacje mają uporządkować mechanizmy rozliczeń i ograniczyć ryzyko nieuzasadnionego obciążania kosztami odbiorców niekorzystających z danej usługi. Z punktu widzenia zarządców nieruchomości znaczenie będzie miało szczegółowe określenie zasad przypisywania nakładów inwestycyjnych i osiąganych oszczędności konkretnym odbiorcom. Istotne będzie również zapewnienie przejrzystości rozliczeń, zwłaszcza w przedsięwzięciach realizowanych przez zewnętrznych dostawców usług energetycznych.

W praktyce nowe regulacje mogą mieć znaczenie dla rozwoju modeli finansowania modernizacji energetycznej, w których wynagrodzenie wykonawcy powiązane jest z uzyskanymi oszczędnościami energii, takich jak kontrakty EPC (Energy Performance Contracting). Szczegółowy zakres zastosowania przepisów będzie jednak zależał od ostatecznego brzmienia projektu.

Transformacja ciepłownictwa wymaga nie tylko nowych inwestycji, ale i zmian prawa

Planowana nowelizacja pokazuje, że transformacja energetyczna sektora komunalnego nie sprowadza się wyłącznie do budowy nowych źródeł ciepła i modernizacji sieci. Równie istotne jest dostosowanie przepisów do rozwiązań technologicznych już funkcjonujących na rynku. W przypadku instalacji termicznego przekształcania odpadów kluczowe znaczenie może mieć stworzenie jednoznacznych podstaw prawnych do kwalifikowania odzyskiwanego ciepła. Dla samorządów i przedsiębiorstw ciepłowniczych oznaczałoby to większą przewidywalność przy planowaniu inwestycji i ocenie zgodności systemów z wymaganiami unijnymi.

Otwartą kwestią pozostaje jednak szczegółowy sposób kwalifikacji energii odzyskiwanej w spalarniach oraz zgodność przyjętych rozwiązań z unijnymi definicjami ciepła odpadowego. Znaczenie będzie miało zwłaszcza to, jaka część energii i na jakich zasadach zostanie uwzględniona w bilansie efektywnego systemu ciepłowniczego.

Na razie propozycje znajdują się na etapie przygotowania legislacyjnego. Przyjęcie projektu przez Radę Ministrów, planowane na IV kwartał 2026 r., nie będzie jeszcze oznaczać wejścia nowych regulacji w życie. Konieczne będzie przeprowadzenie dalszych etapów procesu ustawodawczego. Dla branży komunalnej będzie to jednak ważny projekt do obserwowania – zarówno z perspektywy przyszłości instalacji przetwarzania odpadów, jak i kosztów oraz kierunków transformacji miejskich systemów ciepłowniczych.