W wersji projektu UD252, opublikowanej 17 września 2026 r., nie ma już dwóch rozwiązań, które razem tworzyły fundament modelu „płać za tyle, ile wyrzucasz”. Pierwszym była możliwość podziału przez radę gminy stawki opłaty na część stałą i część zmienną, zależną od ilości oddawanych odpadów (art. 6j). Drugim – obowiązek określania przez wykonawcę stawek za odbiór i zagospodarowanie 1 Mg poszczególnych frakcji (art. 6d i 6f). Ten drugi element jest niedoceniany. Bez niego gmina nie wie, ile naprawdę kosztuje ją tona papieru, szkła czy odpadów zmieszanych, a więc nie ma z czego zbudować uczciwej części zmiennej.

Resort uzasadnił decyzję skalą sprzeciwu: w konsultacjach zgłoszono 130 uwag postulujących usunięcie PAYT i 11 popierających. Podnoszono brak przygotowania organizacyjnego, ryzyko sporów i nielegalnego pozbywania się odpadów oraz wysokie koszty wdrożenia. Jednocześnie ministerstwo zastrzegło, że jego stanowisko nie ma charakteru definitywnego.

PAYT to nie tylko naliczanie opłaty

Debatę o PAYT sprowadza się zwykle do jednego pytania: kto zapłaci więcej, a kto mniej? Patrzymy jednak w złą stronę. Identyfikacja pojemnika lub worka, ważenie i przypisanie strumienia odpadów do konkretnego gospodarstwa domowego to przede wszystkim narzędzie automatyzacji systemu. Gmina otrzymuje dane o masie i jakości frakcji, może kontrolować segregację bez ręcznych oględzin, a odbiór planować według zapełnienia pojemników, a nie sztywnego harmonogramu. Mieszkaniec, który widzi, że źle posegregowany worek ma swoją cenę, segreguje staranniej. Efekt? Czystsza frakcja surowcowa, mniej zanieczyszczeń w sortowni i wyższy uzysk surowców wtórnych. Tego właśnie gminy potrzebują, żeby osiągać poziomy recyklingu. Lesko (elektroniczne wiaty) i Ciechanów (identyfikacja worków) pokazały, że w polskich warunkach da się to zrobić.

I tu, jak sądzę, leży sedno sprzeciwu. Dobre wyniki pilotaży są niewygodne. Skoro w kilku gminach PAYT działa, nieuniknione staje się pytanie o resztę. Dlaczego tam, gdzie opłatę liczy się od osoby, od zużycia wody albo od gospodarstwa domowego, frakcje są bardziej zanieczyszczone, a poziomy trudniej osiągnąć? Wygodniej usunąć punkt odniesienia, niż na to pytanie odpowiadać. Tyle że bez punktu odniesienia obecnego systemu nie da się z niczym porównać. A tego, czego się nie mierzy, nie da się też poprawić.

Gaszenie pożarów

Równolegle trwają starania o obniżenie wymaganego od gmin poziomu przygotowania do ponownego użycia i recyklingu za 2025 r. z 55 do 50% i proporcjonalne dostosowanie poziomów na kolejne lata. Poziomy te określa art. 3b ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach. Logika podpowiadałaby, że zmiana trafi do nowelizacji tej właśnie ustawy, czyli do projektu UD252. Tymczasem przepis zapowiedziano w projekcie ustawy o opakowaniach i odpadach opakowaniowych (UC100), na krótko przeniesiono go do projektu ustawy o związku metropolitalnym w województwie pomorskim, by ostatecznie wrócić z nim do UC100 wprowadzającego ROP. Przypadek? Trudno w to uwierzyć. Efekt (zamierzony czy nie) jest taki, że jednym aktem obniżamy wymagania, a z drugiego usuwamy narzędzie, które pozwalałoby je spełniać. Spójnej polityki w tym nie widzę. Widzę gaszenie pożarów.

PAYT ma słabości; nie przeczę. Ryzyko podrzucania odpadów zamiast ich segregowania jest realne. Realny jest też koszt – elektroniczna altana to wydatek rzędu od 200 tys. zł wzwyż. Warto jednak pamiętać, że Lesko na wiaty o łącznej wartości 6 mln zł pozyskało 5,7 mln zł dofinansowania. Odpowiedzią na ryzyka są monitoring, dostępny PSZOK, obowiązkowa część stała opłaty i wdrażanie etapowe. Elektroniczna wiata ma sens w zabudowie wielorodzinnej i na nowych osiedlach (gdzie altany i tak trzeba budować). W zabudowie jednorodzinnej altana nie jest potrzebna wcale; wystarczą pojemnik z chipem RFID, worek z kodem przypisanym do nieruchomości albo opłata za każde opróżnienie pojemnika. Ważenie można przenieść na śmieciarkę. Koszt? Ułamek ceny wiaty. Gotowego modelu ze sklepowej półki nie ma (i być nie powinno). Wielkość gminy, typ zabudowy, sieć PSZOK, budżet: to wszystko trzeba policzyć i dopiero wtedy dobrać narzędzie. Ustawodawca nie powinien za to zawężać katalogu narzędzi do tych, które dziś stosuje większość. Fakultatywny przepis niczego nie narzuca, a jedynie nie blokuje tych, którzy chcą iść dalej.

Lepszy PAYT niż kaucja na wszystko

Ministerstwo wskazuje, że PAYT działa zagranicą dlatego, że towarzyszą mu rozwinięte systemy ROP i kaucji. Odwróciłbym tę zależność. System kaucyjny obejmuje wybrane opakowania napojowe i wymaga odrębnej infrastruktury, punktów zwrotu i operatora. Rozszerzanie go na kolejne grupy produktów jest kosztowne i fragmentaryczne. PAYT obejmuje cały strumień odpadów komunalnych, korzysta z istniejącego systemu gminnego i nagradza segregację u źródła bez względu na rodzaj opakowania. Dlatego powszechny PAYT jest rozwiązaniem bardziej racjonalnym niż próba objęcia kaucją kolejnych frakcji odpadów.

Słychać też obawę, że nowy system ROP nie pokryje kosztów PAYT. Gminy, które tak myślą, są w błędzie. PPWR (art. 45 w związku z art. 8a dyrektywy 2008/98/WE) wymaga, by wpłaty producentów pokrywały koszty selektywnej zbiórki odpadów opakowaniowych, ich transportu i przetwarzania, a także zbierania i raportowania danych. Identyfikacja pojemnika lub worka i ważenie frakcji to właśnie selektywna zbiórka. Do tego dochodzą pozyskane dane.

Jest też druga strona medalu. Gmina bez PAYT wchodzi do systemu ROP bez wiarygodnych danych o masie i czystości frakcji opakowaniowych. A to te dane (niezależnie od tego, jaki model ROP-u ostatecznie przyjmie UC100) zdecydują, ile pieniędzy z opłat producentów do niej trafi. Kto nie ma własnych liczb, ten będzie rozliczany na podstawie cudzych. Dla przyszłych wpływów z ROP-u groźniejszy od kosztu PAYT jest jego brak.

Oddanie tego narzędzia walkowerem to błąd. I to taki, który gminy odczują same, w swoich rozliczeniach z ROP-u. Skoro resort deklaruje gotowość powrotu do tematu po przedstawieniu przez samorządy udokumentowanych propozycji, gminy, które PAYT już testują, powinny taką propozycję złożyć. Bez nich czystościówka zostanie ustawą o ściąganiu opłat. O jakości selektywnej zbiórki będzie w niej niewiele.

Konrad Nowakowski

ekspert ds. opakowań i środowiska, EcoLogic (EKO SYSTEM GOZ)

Od lat zajmuje się gospodarką opakowaniami i odpadami. Doradza przedsiębiorcom w zakresie rozszerzonej odpowiedzialności producenta (ROP), wdrażania PPWR i oceny przydatności opakowań do recyklingu. Na co dzień obsługuje też obowiązki ewidencyjne i sprawozdawcze w BDO. Jest członkiem zarządu Klastra Creative Packaging Group. Publikuje w prasie branżowej (m.in. „Ważenie Dozowanie Pakowanie”). Więcej: www.ecologic.net.pl

Źródła

  1. Obwieszczenie Marszałka Sejmu RP z 21 maja 2025 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach (DzU z 2025 poz. 733).
  2. Projekt ustawy o zmianie ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach (UD252), Rządowy Proces Legislacyjny, https://legislacja.rcl.gov.pl/projekt/12403751 (dostęp: 21.10.2026).
  3. Polska Izba Gospodarki Odpadami: Konsultacje projektu nowelizacji ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach UD252. 18.09.2026, https://pigo.org.pl/2026/09/18/konsultacje-projektu-ud252/ (dostęp: 21.10.2026).
  4. Odpowiedź podsekretarza stanu w MKiŚ na interpelację poselską w sprawie usunięcia metody PAYT z projektu nowelizacji ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach, https://api.sejm.gov.pl/sejm/term10/interpellations/attachment/ATTDUGHKY/i16979-o1.pdf (dostęp: 21.10.2026).
  5. Projekt ustawy o opakowaniach i odpadach opakowaniowych (UC100), Rządowy Proces Legislacyjny, https://legislacja.rcl.gov.pl/projekt/12401003 (dostęp: 21.10.2026).
  6. Poziom recyklingu za 2025 r. Resort klimatu i środowiska znowu zmienia zdanie. GazetaPrawna.pl, https://www.gazetaprawna.pl/urzad/samorzad-terytorialny/artykuly/10650166,poziom-recyklingu-za-2025-r-resort-klimatu-i-srodowiska-znowu-zmienia.html (dostęp: 21.10.2026).
  7. Urząd Miasta i Gminy Lesko: Poprawa efektywności systemu selektywnej zbiórki odpadów w gminie Lesko poprzez montaż elektronicznych wiat do segregacji. 18.10.2023, https://www.lesko.pl/aktywna-gmina/inwestycje/polski-lad/poprawa-efektywnosci-systemu-selektywnej-zbiorki-odpadow-w-gminie-lesko-poprzez-montaz-elektronicznych-wiat-do-segregacji/ (dostęp: 21.10.2026).