Pandemia COVID-19 postawiła samorządy i przedsiębiorstwa przed wyzwaniem zapewnienia bezpieczeństwa gospodarki odpadami, w szczególności niedopuszczenia do zaprzestania odbioru lub przetwarzania odpadów, co niewątpliwie wywołałoby kolejny dotkliwy kryzys. Przed takim wyzwaniem stanął też Związek Międzygminny „Gospodarka Odpadami Aglomeracji Poznańskiej” (ZM GOAP).

Związek zrzesza łącznie obszar dziewięciu gmin – Buk, Czerwonak, Kleszczewo, Kostrzyn, Murowana Goślina, Oborniki, Pobiedziska, Poznań i Swarzędz – które są zamieszkiwane przez niemal 740 tys. osób. Organizowanie odbioru i zagospodarowania odpadów z terenu tak dużego obszaru stanowi znaczne wyzwanie, szczególnie w obliczu dynamicznych zmian prawnych w zakresie gospodarki odpadami, jakie mają miejsce od kilku lat. Współczesne problemy gospodarki odpadami w Polsce to w szczególności rosnące koszty, konieczność osiągnięcia wysokich poziomów recyklingu, nagłe przeorganizowanie systemu i dostosowywanie go do wymogów stanu epidemii.

Istotne ryzyka

Analizując Ustawę z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (DzU z 2020 r. poz. 1106, z późn. zm.), nie znajdziemy w niej przepisów, które regulowałyby, jak samorządy oraz branża odpadowa mają postępować w sytuacji kryzysowej dla zapewnienia ciągłości świadczenia usług z zakresu gospodarki odpadami. Nie sposób znaleźć wytycznych co do zapewnienia bezpieczeństwa sanitarno-epidemiologicznego, gdy zabraknie ludzi do pracy lub możliwości technicznych, by odbierać, transportować i zagospodarowywać odpady. Dodatkowych licznych problemów dostarcza także brak elastyczności w zakresie interpretacji zapisów decyzji o pozwoleniach zintegrowanych, co powoduje, że wszyscy uczestnicy rynku mają ograniczone limity wydajności i procesy, jakim poddawane mają być określone strumienie odpadów.

Tymczasem za niewywiązanie się z postanowień pozwoleń zintegrowanych grożą surowe kary, włącznie z cofnięciem pozwolenia i zamknięciem instalacji. Wobec takich rozwiązań prawnych i bardzo restrykcyjnego podejścia wielu organów kontrolnych nawet te samorządy, które posiadają wolne moce przerobowe w swoich instalacjach, z uwagi na ww. ryzyka nie są w stanie pomóc tym samorządom, które tego wsparcia w zagospodarowaniu odpadów potrzebują, zwłaszcza odpadów pochodzących z miejsc izolacji lub kwarantanny. Doświadczenia w zakresie funkcjonowania systemu gospodarki odpadami od momentu wydania Rozporządzenia Ministra Zdrowia z 20 marca 2020 r. w sprawie ogłoszenia na terytorium RP stanu epidemii pozwalają wskazać na następujące istotne ryzyka, którymi na bieżąco należy zarządzać w dużej aglomeracji:
- konieczność zapewnienia ciągłości świadczenia usług w zakresie odbioru i transportu odpadów,
- konieczność reakcji na niepokój i obawy pracowników wykonawców odbierających odpady, które były zgłaszane bezpośrednio do władz Związku Międzygminnego,
- konieczność zapewnienia ciągłości pracy kluczowych instalacji, tj. Instalacji Termicznego Przekształcania Odpadów Komunalnych (ITPOK) oraz biokompostowni,
- niepokój i obawy mieszkańców w zakresie selektywnej zbiórki odpadów w czasie epidemii,
- ryzyko legislacyjne – nowe przepisy specustawy COVID-19 i ograniczone moce przerobowe ITPOK.

Ciągłość usług

Dla zarządu Związku Międzygminnego w momencie wystąpienia stanu epidemii kluczowe jest zapewnienie ciągłości odbioru i transportu odpadów ze względu na konieczność zapewnienia bezpieczeństwa sanitarno-epidemiologicznego na terenie aglomeracji. W związku z brakiem szczegółowych ogólnokrajowych wytycznych związanych z zarządzaniem gospodarką odpadami w czasie epidemii przeprowadzona została analiza potencjalnych problemów z odbiorem odpadów i opracowano działania zaradcze. W kwietniu został złożony do wojewody wniosek o zmianę częstotliwości odbioru odpadów ulegających biodegradacji, ze szczególnym uwzględnieniem bioodpadów (odpadów bio oraz odpadów zielonych), w zabudowach jednorodzinnych na terenie aglomeracji poznańskiej przez wskazanie, że odbiór wyżej wymienionych odpadów z nieruchomości jednorodzinnych odbywa się nie rzadziej niż raz na dwa tygodnie. Konieczne stało się wdrożenie szczególnych środków ostrożności celem zapewnienia zarówno ciągłości wykonywania zadań publicznych z zakresu zagospodarowania odpadów, jak i bezpieczeństwa osób wykonujących powyższe zadania.

Zmiana częstotliwości odbioru odpadów biodegradowalnych uzasadniona była m.in. wnioskami firm odbierających odpady, które w związku z ogłoszonym stanem epidemii zmuszone były zmieniać organizację pracy w swoich zakładach pracy. Natomiast do tej pory nie było potrzeby skorzystania z możliwości wyłączenia zarządzeniem wojewody wymagań w zakresie selektywnego zbierania odpadów komunalnych. Na podkreślenie zasługuje także fakt, iż mimo epidemii wszystkie instalacje położone na terenie aglomeracji poznańskiej, tj. ITPOK, biokompostownia, sortownia odpadów i punkty selektywnej zbiórki odpadów, przez cały okres od początku epidemii odbierały odpady jedynie z niewielkimi ograniczeniami. Jednak nie wszystkie gminy na terenie kraju miały takie podejście. Wobec braku ogólnokrajowych wytycznych w zakresie gospodarki odpadami w czasie trwania epidemii zostały zamknięte do odwołania dla mieszkańców niektóre punkty selektywnej zbiórki odpadów. To oznaczało w praktyce brak możliwości zagospodarowania na tych obszarach odpadów wielogabarytowych (np. mebli) czy zużytego sprzętu elektronicznego i elektrycznego (np. lodówek). Czas oraz ilość porzuconych odpadów w lasach oraz innych terenach ogólnodostępnych pokażą, czy była to właściwa droga.

Wytyczne dla pracowników

W związku z licznymi zapytaniami kierowanymi przez pracowników branży odpadowej na temat obaw o wpływ epidemii na ich zdrowie ZM GOAP we współpracy z firmami odbierającymi odpady przygotował wytyczne dla osób zaangażowanych w utrzymanie bezpieczeństwa sanitarnego na terenie aglomeracji. Wytyczne zawierają zasady bezpieczeństwa pracy określone w Rozporządzeniu Ministra Środowiska z 16 czerwca 2009 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy gospodarowaniu odpadami komunalnymi (DzU z 2009 r. nr 104, poz. 868), takie jak:

`` zapewnienie odpowiednich środków ochrony indywidualnej (w szczególności odzieży: rękawic, kurtek, kombinezonów itp. – odzież ta powinna być odpowiednio oznakowana elementami odblaskowymi i powinna spełniać wymagania przepisów o systemie oceny zgodności),
`` niedopuszczenie do pracy w bezpośrednim kontakcie z od...