Chodzi o sytuację, w której fundusze przeznaczone na poprawę efektywności energetycznej i rozwój odnawialnych źródeł energii są wykorzystywane w sposób prowadzący do osłabienia istniejących, efektywnych systemów ciepłowniczych. Z perspektywy Izby Gospodarczej Ciepłownictwo Polskie problem ten w coraz większym stopniu dotyczy małych i średnich systemów ciepłowniczych, funkcjonujących w miastach powiatowych i gminach miejsko-wiejskich.

Odłączanie budynków – decyzje o długofalowych skutkach

Jednym z przejawów kanibalizacji środków publicznych jest finansowanie – ze wsparciem dotacyjnym – inwestycji polegających na odłączaniu budynków od sieci ciepłowniczej i zastępowaniu dostaw ciepła indywidualnymi źródłami, najczęściej opartymi na pompach ciepła lub lokalnych instalacjach gazowych.

O ile w określonych przypadkach takie rozwiązania mogą być uzasadnione technicznie, o tyle brak systemowej koordynacji prowadzi do sytuacji, w której budynki odłączane są również od systemów spełniających kryteria efektywności energetycznej. Decyzje te podejmowane są często bez pogłębionej analizy wpływu na funkcjonowanie całego systemu.

System ciepłowniczy to infrastruktura sieciowa o określonej skali i parametrach technicznych. Utrata części odbiorców oznacza spadek wolumenu sprzedaży przy niezmienionych w krótkiej perspektywie kosztach stałych – kosztach utrzymania sieci, źródeł wytwórczych czy obsługi zadłużenia inwestycyjnego.

Konsekwencje dla pozostałych mieszkańców

Efektem odłączania kolejnych budynków może być wzrost jednostkowych kosztów dostawy ciepła dla tych odbiorców, którzy w systemie pozostają. W praktyce oznacza to presję na podwyżki taryf, a w konsekwencji zwiększone obciążenia dla gospodarstw domowych, w tym także dla odbiorców wrażliwych.

W skrajnych przypadkach może dojść do spirali: wyższe ceny powodują kolejne decyzje o odłączeniu, co dalej pogarsza ekonomikę systemu. Tego rodzaju procesy szczególnie dotykają mniejsze systemy ciepłownicze, gdzie utrata kilku dużych odbiorców istotnie wpływa na stabilność finansową przedsiębiorstwa.

Warto podkreślić, że środki publiczne powinny wspierać modernizację i dekarbonizację całych systemów, a nie prowadzić do ich fragmentacji. Niekontrolowane odłączanie budynków może skutkować rozproszeniem inwestycji, utratą efektu skali i zmniejszeniem efektywności wykorzystania infrastruktury już istniejącej.

Potrzeba koordynacji działań JST i instytucji finansujących

Kluczowe znaczenie ma w tym kontekście rola jednostek samorządu terytorialnego oraz instytucji finansujących, w tym Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. Decyzje dotyczące przyznawania wsparcia powinny być analizowane nie tylko z punktu widzenia pojedynczego budynku, lecz także w odniesieniu do całego lokalnego systemu energetycznego.

Niezbędne są doprecyzowanie przepisów regulujących warunki odłączania odbiorców od sieci ciepłowniczych oraz wzmocnienie współpracy pomiędzy organami administracji budowlanej, samorządami i przedsiębiorstwami ciepłowniczymi. Oświadczenia projektantów o „możliwości przyłączenia” lub „braku konieczności korzystania z sieci” powinny być poprzedzone realną analizą techniczną i ekonomiczną.

Równocześnie warto rozważyć wprowadzenie mechanizmów weryfikacji wniosków o dofinansowanie inwestycji w budynkach zasilanych z efektywnych systemów ciepłowniczych. Celem nie powinno być ograniczanie rozwoju OZE, lecz zapewnienie, że środki publiczne wzmacniają spójność lokalnej infrastruktury, a nie prowadzą do jej destabilizacji.

Transformacja wymaga podejścia systemowego

Transformacja sektora ciepłownictwa systemowego to proces kosztowny i długofalowy. Wymaga inwestycji w odnawialne źródła energii, magazyny ciepła, modernizację sieci czy obniżanie parametrów pracy systemów. Aby te działania przyniosły oczekiwane efekty klimatyczne i społeczne, konieczne jest zachowanie stabilności ekonomicznej przedsiębiorstw ciepłowniczych.

Izba Gospodarcza Ciepłownictwo Polskie stoi na stanowisku, że ochrona efektywnych systemów ciepłowniczych powinna stać się jednym z elementów polityki transformacyjnej na poziomie lokalnym i krajowym. Koordynacja działań samorządów, przedsiębiorstw oraz instytucji finansujących pozwoli uniknąć niezamierzonych skutków ubocznych i zapewnić, że publiczne środki będą pracowały na rzecz modernizacji całych systemów, a nie ich osłabiania.

Transformacja energetyczna nie może odbywać się kosztem stabilności lokalnych wspólnot. Aby była skuteczna, musi być prowadzona w sposób spójny, przewidywalny i systemowy – z poszanowaniem interesu wszystkich mieszkańców.

Jacek Szymczak

prezes Izby Gospodarczej Ciepłownictwo Polskie