W czerwcowym numerze „Przeglądu Komunalnego” ukazał się artykuł stanowiący wstęp do cyklu publikacji mających przybliżyć czytelnikom ogólne zagadnienia dotyczące istoty infrastruktury krytycznej, jej struktury oraz zasad i metod ochrony. W końcowej części artykułu wspomniano o kolejnych artykułach, które mają dotyczyć charakterystyki systemów tworzących szeroko rozumiane pojęcie: „infrastruktura krytyczna”.

Biorąc pod uwagę okres letni, w którym obecny artykuł powstawał, problemy z upałami oraz suszą nękającą rolników i miłośników ogrodów, autor postanowił przybliżyć zagadnienie opisujące problematykę systemu zaopatrzenia w wodę, jako jednego z wymienionych w ustawie o zarządzaniu kryzysowym1, a obejmujących tak ważki problem, jakim jest infrastruktura krytyczna. 

Po pierwsze: pitna

Palącym problemem, z jakim dziś mierzy się ludzkość, jest konieczność oszczędzania wody pitnej i przywrócenia społeczeństwom tych zbiorników wodnych, które w przeszłości zostały zanieczyszczone.

W kontekście istniejących wyzwań rządy poszczególnych państw, w tym szczególnie państw Unii Europejskiej, wdrażają programy pozwalające na zapewnienie wystarczającej ilości czystej wody, możliwej do wykorzystania przez obywateli krajów członkowskich. Programy te uwzględniają zarówno potrzeby indywidualne człowieka, jak i konieczność dostarczenia jej dla przemysłu, który w procesach produkcyjnych wykorzystuje jej ogromne ilości. Wśród rządów państw członkowskich Unii Europejskiej, które odpowiadają za wykorzystanie tych zasobów zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju, znajdują się także kolejne rządy naszego państwa, w którym, zgodnie z zaleceniami Komisji Europejskiej, w 2010 roku rozpoczęto realizację Narodowego Programu Ochrony Infrastruktury Krytycznej (NPOIK)2.

Istota systemu zaopatrzenia

Zgodnie z NPOIK, system zaopatrzenia w wodę – w dużym uproszczeniu – określa jako powiązane ze sobą przedsiębiorstwa i urządzenia pobierające, uszlachetniające, dostarczające i oczyszczające wodę dla ludności i przemysłu. Wydaje się, że na skutek wzrastającej koncentracji ludności w ośrodkach miejskich właśnie zaopatrzenie w wodę i odbiór ścieków, obok takich jak zaopatrzenie w energię czy w żywność, stało się jedną z najistotniejszych usług zapewniających sprawne funkcjonowanie społeczeństwa. Problem ten w równie dużym stopniu dotyczy także obszarów wiejskich, wykorzystujących znaczne ilości wody w produkcji roślinnej i zwierzęcej, co wskazuje na silne powiązanie tego systemu z  systemem zaopatrzenia w żywność.

Pomimo traktowania systemu zaopatrzenia w wodę jako elementu będącego częścią infrastruktury krytycznej państwa, zarządzanie nim ma typowo lokalny charakter, co sprawia, że liczba podmiotów odpowiedzialnych za dostarczanie usług związanych z zaopatrzeniem w wodę i oczyszczaniem ścieków jest znaczna, ale jednocześnie że jest on odporniejszy na zakłócenia. Wynika to z faktu, że im więcej jest podmiotów świadczących daną usługę, tym łatwiej zastąpić je wzajemnie w przypadku zakłócenia funkcjonowania lub ich zniszczenia. Należy w tym momencie zwrócić uwagę na fakt, że tylko niewielka liczba obiektów obejmujących system zaopatrzenia w wodę wchodzi w skład elementów infrastruktury krytycznej, ujętych w wykazie infrastruktury krytycznej sporządzonym przez Rządowe Centrum Bezpieczeństwa.

Koncepcja Sztabu Generalnego

W 2008 roku w trakcie przygotowywania koncepcji tworzenia systemu ochrony infrastruktury krytycznej w Sztabie Generalnym Wojska Polskiego opracowano klasyfikację kategorii obiektów oraz wykaz potencjalnych elementów, które mogłyby zostać zaliczone do infrastruktury krytycznej3. Jako elementy systemu zaopatrzenia w wodę wskazano obiekty bezpośrednio związane z gromadzeniem wody, a także infrastrukturę związaną z jej przechowywaniem i transportem do bezpośrednich odbiorców. Był to jedynie poglądowy dokument, w którym zwrócono uwagę na potencjalne obiekty, jakie mogą zostać w przyszłości ujęte w wykazie obejmującym infrastrukturę krytyczną. Wraz z przyjęciem przez Komisję Europejską dyrektywy 2008/114/WE z 8 grudnia 2008 roku4, a następnie jej wdrożeniem w naszym kraju, procedura identyfikacji i wyznaczania infrastruktury krytycznej uwzględnia zapisy w niej ujęte, a określenie elementów wchodzących w skład infrastruktury krytycznej uzależnione jest od wypełnienia określonych warunków (definicja oraz kryteria systemowe i przekrojowe).

Zasoby wodne na świecie i w Polsce

Niedobór słodkiej wody zajmuje jedno z czołowych miejsc wśród zagrożeń środowiska, które będą nękać ludzkość w XXI w. Źródłem wszelkiej wody jest środowisko naturalne i to do niego ostatecznie powraca całość wody pobieranej przez ludzi, wraz ze wszelkimi dodanymi zanieczyszczeniami. Ilość wody na naszej planecie jest od milionów lat stała i szacuje się ją na 1386 mld km3, z czego aż 1338 mld km3 to woda zmagazynowana w oceanach. W tej ilości jedynie niewielka część (ok. 1%) to woda słodka, bezpośrednio dostępna dla człowieka5. 

Zasoby wodne Polski szacuje się na ok. 203 km3, co w przeliczeniu na jednego mieszkańca wynosi ok. 1600 m3 rocznie tzw. średnich zasobów dyspozycyjnych. Jednak dla zaopatrzenia w wodę bardziej od wartości średnich ważna jest objętość wody realnie dostępna. Z łącznej puli ok. 203 km3 blisko 65%, tj. 133 km3, wyparowuje do atmosfery. Od pozostałej objętości należy odjąć łącznie 18,4% na spływy rzekami od krajów sąsiednich, przetrwanie ekosystemów wodnych (tzw. przepływ nienaruszalny) oraz niekontrolowane odpływy podczas wezbrań6. Do dyspozycji pozostaje ok. 16% łącznej puli, tj. ok. 33 km3 wody. Z tego ok. 70% zużywają przemysł i energetyka, a 10% rolnictwo, leśnictwo i gospodarka rybacka. Dla konsumentów pozostaje  20% średnich zasobów dyspozycyjnych.

Zagrożenia dla systemów zaopatrzenia 

Systemy zaopatrzenia w wodę i odprowadzania ścieków są jednymi z najistotniejszych systemów eksploatowanych w każdej aglomeracji miejskiej. Umiejętne zarządzanie systemami wodnymi w każdym przedsiębiorstwie wodociągowo-kanalizacyjnym wpływa na wzrost konkurencyjności na rynku. 

Dla każdego mieszkańca miasta lub wsi, czyli każdego klienta przedsiębiorstwa wod-kan, niezwykle ważne jest poczucie stabilno...