Rok w rytmie wody. Jakie znaczenie ma cykl hydrologiczny?

O tych zagadnieniach rozmawiają eksperci w szóstym odcinku podcastu „PoWody do rozmowy – prostym językiem o gospodarce wodnej”. Gośćmi Rafała Jakimiaka z Departamentu Ochrony Przed Powodzią i Suszą Wód Polskich są: Michał Ceran – synoptyk-hydrolog z Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej.

Nowy Rok w listopadzie – kiedy przyroda zmienia rytm

Podczas gdy większość ludzi świętuje Nowy Rok 1 stycznia, przyroda zaczyna swój cykl znacznie wcześniej – 1 listopada. To właśnie wtedy kończy się jeden przyrodniczy okres, a zaczyna następny, który lepiej odzwierciedla rzeczywiste zmiany w obiegu wody.

Ustalono to z praktycznego powodu: hydrolodzy muszą dokładnie bilansować zasoby wodne – sprawdzać, ile wody pojawia się w atmosferze, glebie, rzekach i jeziorach, a ile znika wskutek parowania lub zużycia. Rok kalendarzowy nie uwzględnia dwóch kluczowych zjawisk: retencji śniegowej i retencji szaty roślinnej.

Śnieg, który spadnie w grudniu, a stopnieje w marcu, zasila rzeki dopiero wiosną – dlatego przesunięcie początku roku hydrologicznego na listopad pozwala ten proces uwzględnić. Z kolei rośliny przestają aktywnie uczestniczyć w cyklu wodnym właśnie jesienią – co wyznacza naturalną granicę nowego „hydrologicznego roku”.

Kropla wiedzy – jak dane o wodzie pomagają w decyzjach

Choć woda wydaje się żywiołem nieprzewidywalnym, jej obieg można dokładnie opisać za pomocą danych. W Polsce zajmują się tym Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej (IMGW) oraz Wody Polskie. Codziennie rejestrują opady, temperatury, przepływy rzek, wilgotność gleby i wiele innych parametrów.

Na podstawie wieloletnich obserwacji – często obejmujących nawet 30 lat – eksperci określają ryzyko suszy lub powodzi. Dane te są niezbędne przy projektowaniu infrastruktury wodnej: zbiorników, zapór, wałów przeciwpowodziowych czy mostów. Hydrolodzy analizują przepływy minimalne, średnie, maksymalne oraz tzw. przepływy prawdopodobne, które pokazują, co może się wydarzyć raz na 10, 50 czy 100 lat.

Rok hydrologiczny to więc nie tylko jednostka pomiarowa, ale i podstawa planowania inwestycji oraz ochrony przed skutkami ekstremalnych zjawisk pogodowych.

Hydrologiczny zegar natury – czy wciąż działa tak samo?

Zrozumienie, dlaczego rok hydrologiczny zaczyna się 1 listopada, prowadzi do refleksji nad zmianami klimatu. Terminy takie jak „susza” czy „powódź” przestały być wyjątkami – stały się codziennością.

W Polsce rozróżniamy cztery typy suszy: atmosferyczną, rolniczą, hydrologiczną i hydrogeologiczną. Ostatnie lata pokazują, że zjawisko to trwa niemal bez przerwy. W 2025 roku odnotowano rekordowo niski poziom Wisły – zaledwie 6 cm w Warszawie. Choć suma rocznych opadów pozostaje podobna, coraz częściej występują gwałtowne ulewy zamiast spokojnych deszczy, przez co woda nie wsiąka w glebę, lecz spływa do morza.

Brak śniegu i krótkie zimy potęgują problem. Bez wiosennych roztopów gleba nie jest odpowiednio zasilana, a rzeki mają coraz mniejsze przepływy. Szczególnie niepokojąca sytuacja dotyczy Wielkopolski, Mazowsza i Lubelszczyzny, gdzie notuje się najmniej wody.

Edukacja dla retencji – zatrzymaj wodę tam, gdzie spada

Nie możemy kontrolować pogody, ale możemy decydować, co zrobimy z wodą, która już spadła. Kluczem jest retencja – zatrzymywanie wody w glebie, lasach, mokradłach i zbiornikach, by nie odpływała zbyt szybko. To rozwiązanie łączy ochronę przed suszą i powodzią.

Retencja to jednak nie tylko technologia, ale również świadomość społeczna. Edukacja w tym zakresie powinna zaczynać się od najmłodszych lat. Wody Polskie prowadzą liczne kampanie informacyjne, filmy edukacyjne i projekty, w które angażują także osoby publiczne, m.in. aktora Mateusza Banasiuka – ambasadora wiedzy o wodzie.

W marcu 2026 roku ruszą konsultacje społeczne, które pozwolą poznać potrzeby mieszkańców i wspólnie opracować skuteczniejsze strategie zarządzania wodą. Bo każda kropla ma znaczenie – a przyszłość naszych zasobów zależy od tego, jak dobrze ją rozumiemy.