System kaucyjny przekroczył miliard opakowań, ale spór nie gaśnie

Od uruchomienia systemu kaucyjnego w Polsce zebrano już ponad miliard opakowań oznaczonych znakiem kaucji – przekazała w piątek wiceministra klimatu i środowiska Anita Sowińska. Według danych Ministerstwa Klimatu i Środowiska najwięcej wśród zwróconych opakowań było butelek – 650 mln sztuk. Puszek oddano 350 mln.

Skala zbiórki w systemie kaucyjnym rośnie

Resort informuje również, że obecnie w kraju działa 57 tys. punktów zbiórki, z czego 12,5 tys. stanowią automaty kaucyjne. Znaczącą część sieci tworzą mniejsze placówki handlowe – 32 tys. punktów znajduje się w sklepach o powierzchni poniżej 200 mkw., które zgodnie z przepisami nie mają obowiązku przyjmowania butelek i puszek, ale mogą przystępować do systemu dobrowolnie.

Skala zbiórki rośnie dynamicznie. Według przedstawicieli ministerstwa tygodniowo do systemu trafia ok. 100 mln opakowań. Jeszcze w połowie kwietnia wiceministra Sowińska informowała o 520 mln zebranych opakowań, 52 tys. punktów zbiórki i 9,5 tys. butelkomatów.

Dlaczego system wprowadzono?

Głównym celem działającego  od 1 października 2025 r. systemu kaucyjnego jest zwiększenie poziomu selektywnej zbiórki opakowań po napojach i ograniczenie ilości odpadów trafiających do środowiska lub do strumienia odpadów zmieszanych. Polska musi osiągnąć unijne poziomy selektywnej zbiórki: 77 proc. do 2028 r. i 90 proc. od 2029 r.

Resort klimatu podkreśla, że wraz ze wzrostem liczby opakowań kaucyjnych na rynku musi rosnąć także liczba punktów ich odbioru. Zainteresowanie tworzeniem punktów zbiórki deklarują nie tylko sklepy, ale także m.in. gminy, PSZOK-i, instytucje samorządowe, zakłady pracy, placówki edukacyjne, galerie handlowe czy lokalne firmy odpadowe.

Jakie problemy pojawiły się po starcie?

Pierwsze miesiące działania systemu przyniosły przede wszystkim problemy organizacyjne i kosztowe. Dla konsumentów wyzwaniem było rozróżnianie opakowań objętych kaucją od tych, które jeszcze nie miały odpowiedniego oznaczenia. Kaucję można odzyskać wyłącznie za opakowania ze znakiem systemu, a butelki i puszki nie mogą być zgniecione.

Zastrzeżenia zgłasza też handel, zwłaszcza mniejsze sklepy. Polska Izba Handlu wskazuje, że realny ciężar obsługi systemu spoczywa na placówkach handlowych, a wdrożenie okazało się kosztowniejsze, niż zakładano. PIH podaje, że przy obecnej skali małe placówki mogą tracić na obsłudze systemu nawet 2–2,5 tys. zł miesięcznie.

Osobny problem sygnalizują samorządy i branża odpadowa. Wprowadzenie systemu kaucyjnego wyprowadza z gminnych systemów część najbardziej wartościowych frakcji, takich jak butelki PET i puszki aluminiowe. PortalKomunalny.pl informował wcześniej, że instalacje komunalne mogą stracić ok. 10 proc. wszystkich przychodów i nawet 50 proc. przychodów ze sprzedaży surowców wtórnych.

Jakie zmiany są planowane?

Najważniejszą zmianą obowiązującą od 2026 r. jest pełniejsze nasycenie rynku opakowaniami ze znakiem kaucji oraz objęcie systemem butelek szklanych wielokrotnego użytku do 1,5 l. W praktyce oznacza to, że konsumenci coraz częściej spotykają w sklepach produkty oznaczone symbolem kaucji, a punkty zbiórki muszą przygotować się na większy wolumen zwrotów.

Dyskusja dotyczy także możliwego rozszerzenia systemu o kolejne rodzaje opakowań, w tym jednorazowe szkło po napojach alkoholowych w małych formatach, czyli tzw. „małpki”. Przeciwko pochopnemu włączaniu tej frakcji do systemu występuje Polska Izba Handlu, która domaga się rzetelnych konsultacji i dłuższego okresu przejściowego. Organizacja argumentuje, że jednorazowe szkło wymaga innej infrastruktury, logistyki i warunków magazynowania niż plastikowe butelki czy puszki.

Równolegle branża odpadowa i samorządowa oczekują rozwiązań w zakresie rozszerzonej odpowiedzialności producenta. ROP ma zapewnić finansowanie zbiórki i recyklingu opakowań przez tych, którzy wprowadzają je na rynek. Prace nad regulacją się jednak przedłużają – ministerstwo analizuje dużą liczbę zgłoszonych uwag, a projekt nie znalazł się wśród priorytetów sejmowej komisji na pierwsze półrocze 2026 r.

Kto protestuje przeciwko systemowi?

Najbardziej jednoznaczny sprzeciw polityczny wobec systemu kaucyjnego zgłasza Konfederacja, która organizowała akcje przeciwko systemowi w całej Polsce. Ugrupowanie krytykuje koszty systemu, obowiązki nakładane na konsumentów i przedsiębiorców oraz wskazuje na kolejki, awarie automatów i konieczność przechowywania opakowań w domach.

Krytyczne stanowisko wobec konkretnych rozwiązań zgłaszają również przedstawiciele handlu, szczególnie Polska Izba Handlu. PIH nie kwestionuje samej potrzeby działań prośrodowiskowych, ale sprzeciwia się rozszerzaniu systemu bez konsultacji i bez uwzględnienia kosztów po stronie sklepów.

Z kolei samorządy, instalacje komunalne i część branży odpadowej od początku zwracały uwagę, że system kaucyjny powinien być powiązany z reformą ROP. Ich obawy dotyczą przede wszystkim odpływu wartościowych surowców z gminnych systemów gospodarki odpadami i ryzyka wzrostu kosztów obsługi pozostałych frakcji.

System rośnie, ale wymaga dalszego porządkowania

Dane o miliardzie zebranych opakowań pokazują, że system kaucyjny szybko zyskuje skalę. Rosnąca liczba punktów zbiórki, w tym automatów, ułatwia konsumentom zwrot butelek i puszek, a duży udział małych sklepów pokazuje, że system wychodzi poza największe sieci handlowe.

Jednocześnie najbliższe miesiące będą testem dla jego organizacji. Kluczowe pozostają pytania o koszty ponoszone przez handel, wpływ na gminne systemy odpadowe, tempo rozbudowy infrastruktury oraz ewentualne rozszerzanie katalogu opakowań. Od sposobu rozwiązania tych kwestii zależeć będzie nie tylko wygoda konsumentów, ale też stabilność finansowa lokalnych systemów gospodarki odpadami.