W obronie zielonego dziedzictwa. Ogólnopolska konferencja w Szczecinie

Zabytkowe parki, ogrody, zieleń miejska i inne formy zieleni komponowanej są nieodłączną częścią polskiego krajobrazu kulturowego. Budują lokalną tożsamość, podnoszą jakość przestrzeni publicznych i pełnią ważną rolę w łagodzeniu skutków zmian klimatycznych. W dobie rosnącej potrzeby zazieleniania miast i wsi warto jednak pamiętać, że zieleń zabytkowa wymaga szczególnego podejścia – zarówno projektowego, jak i konserwatorskiego.

Z tej refleksji zrodziła się idea konferencji, zorganizowanej przez Polskie Towarzystwo Dendrologiczne, poświęconej wytycznym konserwatorskim w zakresie utrzymania i pielęgnacji zieleni zabytkowej, a także zasadom opracowywania dokumentacji studialno-projektowej dla prac prowadzonych w zabytkowych parkach, ogrodach i innych historycznych założeniach zieleni komponowanej.

Zielone dziedzictwo – znaczenie, problemy utrzymania i nieznana przyszłość

Zabytkowe ogrody i parki to małe dzieła sztuki, które możemy podziwiać wokół siebie – kruche dziedzictwo tworzone z materii żywej, a więc wyjątkowo nietrwałej. Aby mogło przetrwać dla przyszłych pokoleń, wymaga troski, wiedzy i właściwej pielęgnacji – zwróciła uwagę dr inż. arch. kraj. Anna Majdecka-Strzeżek.

Jak podkreśliła prelegentka, historyczne założenia ogrodowe odzwierciedlają dawne tendencje projektowe, gusta epok i potrzeby człowieka, który pragnął otaczać się pięknem w określony sposób. Zainteresowanie ochroną zabytkowych ogrodów w Polsce zaczęło się dopiero w latach 80. XX wieku, a dopiero w kolejnych dekadach pojawiły się regulacje, które pozwalały lepiej poruszać się w tym złożonym obszarze.

Dr Majdecka-Strzeżek podkreśliła, że opieka nad historycznym parkiem wymaga nie tylko wiedzy konserwatorskiej, ale też zrozumienia jego tożsamości. Każdy obiekt jest inny – ma własny charakter, historię i kontekst krajobrazowy. Dlatego podejmując prace konserwatorskie, należy analizować nie tylko sam teren parku, ale też jego powiązania z otoczeniem – bo to, co dzieje się w sąsiedztwie, bezpośrednio wpływa na jego stan.

Zasady postępowania w zabytkowych parkach

Najczęściej realizowanym typem podejmowanych działań jest adaptacja, rozumiana jako przystosowanie obiektu do aktualnych potrzeb użytkowników przy zachowaniu jego wartości zabytkowych. Jak zaznaczyła prelegentka, adaptacja zawsze powinna być poprzedzona badaniami i analizą wpływu planowanych zmian, ponieważ nie mogą one naruszyć:

• charakterystycznego układu przestrzennego,
• elementów strukturalnych,
• tworzywa roślinnego,
• sposobów kompozycyjnych,
• powiązań z otaczającym krajobrazem,
• uwarunkowań przyrodniczych.

– Zabytkowy park, podobnie jak zabytek architektury, nie może być dowolnie przebudowywany ani modernizowany – przypomniała dr Majdecka-Strzeżek, zwracając uwagę, że rewaloryzacja i adaptacja ogrodu to proces, a nie jednorazowa inwestycja.

Ochrona przyrodnicza a konserwatorska

Prelegentka wskazała również na problem nakładania się form ochrony, które nie zawsze sprzyjają zachowaniu wartości kulturowych. Jako przykład podała zespół pałacowo-parkowy w Natolinie, który – mimo wcześniejszego statusu zabytku – w latach 90. uzyskał rangę rezerwatu przyrody. W efekcie doszło do zmian w układzie przestrzennym i ograniczenia możliwości pielęgnacji kompozycji ogrodowej.

– Ważne jest porozumienie między organami ochrony zabytków a ochrony środowiska, by wspólne działania służyły zachowaniu dziedzictwa, a nie umniejszenia do roli zwykłego zbiorowiska leśnego – podkreśliła.

Na zakończenie dr Majdecka-Strzeżek zwróciła uwagę na niepokojące przykłady adaptacji terenów zabytkowych do celów komercyjnych, jak choćby parki linowe lokalizowane w historycznych założeniach. – Nie na wszystko powinniśmy się godzić. Potrzebujemy wiedzy, specjalistów i starannej opieki, jeśli chcemy, by nasze parki i ogrody przetrwały próbę czasu – zaapelowała.

Międzynarodowe standardy ochrony

Jak podkreśliła dr inż. arch. kraj. Katarzyna Pałubska (Instytut Historii Sztuki UKSW, Przewodnicząca Komisji Zarządzania Dziedzictwem Kulturowym PKN ICOMOS), krajobraz staje się dziś wszystkim, co nas otacza – jego granice, przedmiot i cele ochrony stają się coraz bardziej płynne. W efekcie tradycyjny system ochrony zabytków okazuje się niewystarczający, a współczesne podejście do zarządzania dziedzictwem wymaga nowych modeli, narzędzi i współpracy różnych środowisk.

Jednym z kluczowych wyzwań doktryny międzynarodowej XXI wieku w zakresie ochrony krajobrazu kulturowego i zabytkowych terenów zieleni, na które zwróciła uwagę prelegentka, jest długoterminowe planowanie krajobrazu kulturowego – obejmujące zarówno zaprojektowane tereny zieleni, jak i struktury organiczne czy symboliczne. To wymaga nowej roli ekspertów i silniejszego znaczenia poziomu regionalnego w systemie ochrony.

Dr Pałubska wskazała także na potrzebę opracowania metod analiz dynamicznych procesów krajobrazowych oraz systemów ich ciągłego monitorowania. Wskazała, że jednym z największych wyzwań współczesnej ochrony dziedzictwa jest przekładanie wartości jakościowych – estetycznych, kulturowych, emocjonalnych – na wymierne wskaźniki, zrozumiałe dla decydentów i planistów.

Ważnym aspektem staje się również zarządzanie krajobrazem kulturowym w duchu aktywnej partycypacji społecznej – budowanie świadomego społeczeństwa, angażowanie NGO-sów i lokalnych liderów, a także kultywowanie tradycji rzemieślniczych i zwyczajów, które stanowią o unikalności miejsc.

Na koniec prelegentka podkreśliła znaczenie zrównoważonego gospodarowania zasobami krajobrazowymi i zielenią, opartego na rozpoznaniu, klasyfikacji i wartościowaniu zasobów – w oparciu o spójne strategie łączące wartości przyrodnicze i kulturowe. Być może to właśnie samorządy lokalne powinny odgrywać coraz większą rolę w tym procesie – jako realni strażnicy krajobrazu kulturowego i partnerzy w jego rozwoju.

Między ochroną a współczesnością

Zabytkowa zieleń to nie tylko tło dla architektury, ale pełnoprawny element dziedzictwa kulturowego – nośnik historii, pamięci miejsca i wrażliwości estetycznej epoki. Jednocześnie jest to dziedzina szczególnie wymagająca – łączy wymogi ochrony konserwatorskiej z potrzebą dostosowania przestrzeni do współczesnych funkcji i zmian klimatycznych. Dlatego tak ważne są spotkania, podczas których można wymienić doświadczenia, omówić standardy i wskazać kierunki dla praktyki projektowej i zarządczej.

Spotkanie stało się więc platformą dialogu pomiędzy teorią ochrony dziedzictwa a praktyką jego codziennego użytkowania i utrzymania.

Patronat medialny nad konferencją objął miesięcznik “Zieleń Miejska”.

Współorganizatorzy wydarzenia: Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie (WUOZ w Szczecinie), Wydział Kształtowania Środowiska i Rolnictwa Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny w Szczecinie (WKŚIR), Zachodniopomorska Okręgowa Izba Architektów RP (ZOIA RP), Ogrody Przelewice – Zachodniopomorskie Centrum Kultury Obszarów Wiejskich i Edukacji Ekologicznej Ogrody Przelewice (Ogrody Przelewice), Stowarzyszenie Konserwatorów Zabytków Oddział w Szczecinie (SKZ Oddział w Szczecinie), Urząd Miasta Szczecin.