Chęć odzyskania 50 groszy czy troska o planetę? Co tak naprawdę motywuje Polaków do bycia eko?

Wdrożenie ogólnokrajowego systemu kaucyjnego miało stanowić fundament nowej architektury gospodarki obiegu zamkniętego (GOZ) w Polsce. Miał to być kluczowy instrument umożliwiający wywiązanie się z rygorystycznych wymogów UE w obszarze recyklingu. Jaka jest efektywność systemu kaucyjnego po pierwszych miesiącach jego działania?

Efektywność systemu kaucyjnego według danych MKiŚ

Efektywność systemu kaucyjnego w Polsce po pierwszym okresie funkcjonowania osiągnęła 60% stopy zwrotu opakowań, co resort klimatu uznaje za sukces. Podczas konferencji prasowej w Rzeszowie, ministra klimatu i środowiska Paulina Hennig-Kloska przedstawiła dane, które rzucają nowe światło na efektywność mechanizmu kaucyjnego w polskich realiach.  “Generalnie w drugim kwartale wróciło do systemu około 60 proc. butelek, które weszły do sprzedaży w pierwszym kwartale tego roku. Jeżeli uda nam się uzyskać w pierwszym roku takie osiągi, to jest to ogromny sukces. Widzimy gołym okiem, że plastik znika z naszego otoczenia” – powiedziała Hennig-Kloska.

To wynik, który zdaniem ministry znacznie przewyższa dotychczasową wydajność tradycyjnej zbiórki do żółtych pojemników. Zdaniem Hennig-Kloski, głównym celem wprowadzenia kaucji jest ochrona zdrowia poprzez eliminację plastiku z ekosystemu. “Eliminujemy plastik z lasów, pól, rzek i jezior, w których tworzył się mikroplastik(…). To jest wprost dbanie o zdrowie i życie ludzi” – zaznaczyła. Nawet jeśli logistyka chwilowo zawodzi i butelki zalegają w workach obok automatów, jest to stan preferowany nad ich porzuceniem w przyrodzie.

Postawy Polaków a realna zbiórka opakowań

Jak zauważyła ministra Hennig-Kloska: „Widzimy gołym okiem, że plastik znika z naszego otoczenia”. Optymistyczne dane z resortu wymagają jednak zestawienia z twardymi postawami społecznymi, które ujawniają pewną lukę między deklarowaną świadomością a realnym działaniem.

Analiza badania Instytutu Badań Opinii IQS dla kampanii #rePETujemy (N=1000) pozwala na identyfikację tzw. „luki partycypacyjnej”. Choć system cieszy się wysoką akceptacją, droga do 90-procentowej zbiórki jest jeszcze daleka.

Świadomość i partycypacja

Aż 88% respondentów deklaruje wiedzę o funkcjonowaniu systemu, jednak tylko 62% realnie oddaje opakowania. Ten 26-procentowy rozdźwięk wskazuje na bariery infrastrukturalne lub behawioralne, które powstrzymują świadomych obywateli przed działaniem. W grupie aktywnej 40% to użytkownicy regularni, a 22% sporadyczni.

Motywacje

Dominuje pragmatyzm ekonomiczny. 55% badanych motywuje chęć odzyskania kaucji. Pobudki proekologiczne są istotne dla 37% respondentów, co sugeruje, że mechanizm finansowy jest niezbędnym stymulatorem zmian nawyków.

Źródła wiedzy

Głównym kanałem informacyjnym jest Internet (53%), a następnie kampanie rządowe (48%) i informacje na paragonach (39%). Niepokojące z analitycznego punktu widzenia jest 12% grupy, która wykazuje całkowity deficyt wiedzy lub błędnie określa ramy czasowe wdrożenia systemu. To sygnał, że dotychczasowe kampanie informacyjne nie dotarły do co ósmego Polaka, co w skali kraju stanowi istotną barierę dla masowości systemu.

Wśród barier nie tylko problemy logistyczne 

System kaucyjny to przede wszystkim ogromne wyzwanie logistyczne. Dane z badania IQS oraz sygnały z rynku wskazują na konkretne punkty zapalne, gdzie teoria zderza się z wydolnością infrastruktury.

Infrastruktura techniczna: 41% badanych wskazuje na nieczynne automaty kaucyjne, a 32% skarży się na zapchane maszyny. Oznacza to, że system w obecnej fazie nie nadąża za podażą zwracanych opakowań.

Bariery domowe i lokalizacyjne: To najtrudniejszy do przeskoczenia element – aż 46% Polaków przyznaje, że ma realny kłopot z samym gromadzeniem pustych opakowań w domu (problem „brakującego metrażu”). Dodatkowo 34% respondentów wskazuje na brak punktów zwrotu w bezpośredniej okolicy.

Czynnik ludzki i operacyjny: 17% konsumentów punktuje brak kompetencji personelu sklepów. To wysoki wskaźnik ryzyka operacyjnego dla sektora handlu – nieprzygotowany personel wydłuża czas obsługi i zniechęca klienta do powrotu.

W poszukiwaniu rozwiązań. MKiŚ spotka się z operatorami systemu

W odpowiedzi na te wyzwania, resort klimatu zapowiedział intensyfikację działań. Ministra Hennig-Kloska zapowiedziała, że resort planuje na przełomie marca i kwietnia serię spotkań z operatorami systemu kaucyjnego. Celem jest nie tylko usprawnienie logistyki odbiorów, ale przede wszystkim wypracowanie standardów jasnego oznakowania punktów odbioru – tak, aby konsument miał alternatywę w przypadku awarii automatu.

Cele unijne i zasady zwrotu opakowań kaucyjnych

Osiągnięcie pełnej dojrzałości systemu jest procesem rozłożonym na lata. Polski harmonogram jest ambitny i ściśle skorelowany z wymogami UE. System musi dążyć do poziomu 77% selektywnej zbiórki w latach 2025–2028. Docelowy, krytyczny próg 90% został wyznaczony na rok 2029.

System obejmuje plastikowe butelki jednorazowe (do 3l), metalowe puszki (do 1l) oraz szklane butelki wielorazowe (do 1,5l). Kwota kaucji została ujednolicona na poziomie 50 groszy. Kluczowym ułatwieniem jest brak konieczności posiadania paragonu. Warunkiem koniecznym jest jednak oddanie opakowania nieuszkodzonego i niezgniecionego (czytelność kodu EAN). Oficjalne oznakowanie kaucyjne to dwie strzałki tworzące prostokąt, wewnątrz którego znajduje się napis „kaucja” oraz precyzyjna informacja o jej kwocie.

Wdrażanie systemu kaucyjnego w Polsce wchodzi w decydującą fazę. Mimo „chorób wieku dziecięcego” – głównie w obszarze logistyki odbiorów i przepustowości automatów – pierwsze dane statystyczne mogą napawać optymizmem. 60-procentowa stopa zwrotu w początkowej fazie działania systemu to sygnał, że społeczeństwo może być gotowe na zmianę modelu zarządzania odpadami, o ile infrastruktura dotrzyma mu kroku.

15 pytań o system kaucyjny. Mimo kampanii edukacyjnych konsumenci wciąż mają wątpliwości