Koniec mitu o samofinansowaniu, "dziura” w budżetach i 1,5 mld zł na dopłaty do systemu gospodarki odpadami

System gospodarki odpadami komunalnymi w Polsce przeszedł w 2025 roku przez kolejny etap trudnej weryfikacji finansowej. Dane zawarte w „Sprawozdaniu z działalności regionalnych izb obrachunkowych i wykonania budżetu przez jednostki samorządu terytorialnego w 2025 roku” wskazują na utrwalenie się niebezpiecznego trendu deficytowego. Samorządy, zamiast bilansować system odpadowy z opłat wnoszonych przez mieszkańców, coraz częściej zmuszone są dofinansowywać go z dochodów własnych. Wpływa to na potencjał inwestycyjny również w innych obszarach.

Kluczowe wskaźniki finansowe i bilans systemu

Rok 2025 przyniósł rekordowe kwoty dopłat do systemu odpadów komunalnych. Łączna skala wydatków na ten cel stała się na tyle znacząca, że stanowi już istotny odsetek w ogólnej strukturze budżetów lokalnych.

• Deficyt finansowy: Samorządy musiały dołożyć do systemu z własnych środków 1,46 mld zł. Mamy do czynienia ze znaczącym wzrostem w porównaniu do 2024 roku, kiedy brakująca kwota wynosiła 1,14 mld zł.
• Przychody i wydatki: Dochody z opłat pobranych od mieszkańców wyniosły 14,03 mld zł, podczas gdy koszty funkcjonowania systemu sięgnęły blisko 15,5 mld zł.
• Dynamika kosztów: Całkowite wydatki na gospodarkę odpadami wzrosły o 9,6% w skali roku.
• Udział w budżecie: Wydatki na odpady przekroczyły 4% ogółu wydatków gmin oraz miast na prawach powiatu.
• Przychody na mieszkańca: W 674 gminach dochody z opłat per capita przekroczyły 30 zł miesięcznie (w 2024 r. takich jednostek było 400).

Jak radzą sobie gminy wiejskie i miasta na prawach powiatu?

Analiza KR RIO pokazuje, że problem braku równowagi finansowej nie jest rozłożony równomiernie. Największe obciążenie spoczywa na gminach wiejskich, gdzie bariery demograficzne i logistyczne utrudniają optymalizację kosztów.

• Gminy wiejskie: Deficyt wystąpił w 1 088 jednostkach (81,4% ogółu). Nadwyżkę wypracowało jedynie 241 gmin tego typu (18,0%).
• Miasta na prawach powiatu: Dołożyły do systemu łącznie 314,8 mln zł. Tylko co czwarte miasto (25%) zamknęło rok dodatnim wynikiem finansowym w tym obszarze.
• Związki międzygminne: Odnotowały ujemny wynik na poziomie 60,9 mln zł.
• Poprawa trendu w miastach: Choć nadal deficytowe, miasta na prawach powiatu wykazały lekką poprawę – liczba jednostek z ujemnym wynikiem spadła z 49 w 2024 r. do 35 w 2025 r..

Narastające zadłużenie i problemy ze ściągalnością. Ile wynoszą zaległości mieszkańców za wywóz odpadów?

Stabilność finansową systemu podkopuje nie tylko wzrost kosztów operacyjnych, ale także narastające zaległości płatnicze ze strony mieszkańców. Kwota ta systematycznie rośnie, stając się trwałym elementem bilansów JST.

• Wzrost zaległości: Przeterminowane należności z tytułu opłat za odpady wzrosły z 846 mln zł w 2022 roku do 967 mln zł w 2025 roku.
• Skuteczność egzekucji: Wzrost zaległości w ostatnim roku dotyczył wyłącznie gmin, podczas gdy w miastach na prawach powiatu i związkach międzygminnych odnotowano pod tym względem poprawę.
• Całkowite należności: Kwota należności pozostałych do zapłaty (zaległości netto) w gminach wyniosła na koniec roku 10,3 mld zł, co stanowi 4,7% ich wykonanych dochodów.

W dniach 2-3 września 2026, w Pobierowie w hotelu Gołębiewski Pobierowo**** odbędzie się najważniejsze wydarzenie branży gospodarki odpadami: 

30. Konferencja Kompleksowa gospodarka odpadami. 

Zjazd Branży Gospodarki Odpadami.

Dołącz do grona kilkuset kluczowych ekspertów, decydentów, praktyków oraz firm z branży gospodarki odpadami, którzy wspólnie tworzą przestrzeń do realnej wymiany wiedzy, doświadczeń i sprawdzonych rozwiązań. 

Sprawdź program wydarzenia i zarejestruj się na:

kompleksowa.abrys.pl

Zmiany prawne i ramy regulacyjne w 2025 roku

Rok 2025 przyniósł nowe obowiązki dla wytwórców odpadów oraz dodatkowe mechanizmy wsparcia dla samorządów, mające na celu uporządkowanie gospodarki odpadami w specyficznych sektorach.

• Odpady budowlane: Od 1 stycznia 2025 r. wprowadzono obowiązek segregacji odpadów budowlanych i rozbiórkowych na co najmniej sześć frakcji (drewno, metale, szkło, tworzywa sztuczne, gips oraz odpady mineralne). Obowiązek ten nie dotyczy osób fizycznych.
• Usuwanie nielegalnych składowisk: Nowe przepisy umożliwiły gminom pozyskanie dofinansowania z budżetu państwa na usuwanie nielegalnie zdeponowanych odpadów zagrażających zdrowiu lub środowisku w wysokości od 80% do 99% kosztów.
• Zgoda na dopłaty: Samorządy mogą teraz na podstawie uchwały rady gminy legalnie pokrywać część kosztów systemu z dochodów własnych, jeśli opłaty od mieszkańców są niewystarczające.

Jakie błędy w gospodarce odpadowej wykazały kontrole RIO?

W 2025 r. Regionalne Izby Obrachunkowe zbadały łącznie 188 584 uchwały i zarządzenia. Kontrole wykazały liczne błędy w zarządzaniu systemem odpadowym, które rzutowały na jego efektywność finansową.

• Błędy w stawkach: Częstym uchybieniem było uchwalanie stawek opłat przekraczających ustawowe limity maksymalne.
• Problemy z deklaracjami: Wprowadzanie do deklaracji wymogów podawania danych zbędnych lub nieuzasadnionych prawnie zwolnień (np. dla rodzin wielodzietnych bez podstawy ustawowej).
• Naruszenia w zamówieniach publicznych: Stwierdzono przypadki realizacji usług odbioru odpadów bez wymaganych przetargów. Łączna wartość nieprawidłowości w zamówieniach publicznych (wszystkich kategorii) wyniosła 844,5 mln zł.
• Błędy proceduralne: Skracanie wymaganego 14-dniowego okresu vacatio legis dla uchwał dotyczących stawek opłat.
• Gospodarka finansowa: Brak prowadzenia wyodrębnionych rachunków bankowych dla środków z opłat odpadowych oraz finansowanie systemu z niedozwolonych źródeł bez stosownej uchwały.

System odpadowy generuje strukturalny deficyt

Gospodarka komunalna w zakresie odpadów w 2025 roku stała się obszarem generującym strukturalny deficyt. Konieczność pokrywania różnicy między dochodami a wydatkami (1,46 mld zł) staje się coraz większą barierą rozwojową dla polskich samorządów. Mimo wzrostu wpływów z opłat, tempo wzrostu kosztów operacyjnych oraz narastające zadłużenie mieszkańców sprawiają, że bez dalszych reform systemowych presja na budżety lokalne będzie w kolejnych latach rosła.

Prezentowane dane pochodzą z oficjalnego „Sprawozdania z działalności regionalnych izb obrachunkowych i wykonania budżetu przez jednostki samorządu terytorialnego w 2025 roku”, opracowanego przez Krajową Radę Regionalnych Izb Obrachunkowych (KR RIO).