Eksperci ostrzegają: Nie wyrzucaj leków do śmieci!

– Ludzie nie mają świadomości, że jeśli wyrzucają niewykorzystane lekarstwa do śmieci, generują problem ekologiczny. Jeśli leki trafią na wysypisko, prędzej czy później uwolnią się z blistrów i opakowań, przedostaną się do wód gruntowych i zanieczyszczą środowisko – mówi prof. Przemysław Kardas, kierownik Centrum Badań nad Przestrzeganiem Zaleceń Terapeutycznych Uniwersytetu Medycznego w Łodzi.

Według szacunków, do polskich ekosystemów może trafiać nawet 10 tys. ton leków rocznie.

Tylko spalanie w wysokiej temperaturze

Główny Inspektorat Ochrony Środowiska (GIOŚ) podkreśla, że jedynym dopuszczalnym sposobem unieszkodliwienia niepotrzebnych leków jest ich spalanie w bardzo wysokiej temperaturze, w specjalistycznych instalacjach. Niewykorzystane leki oraz odpady medyczne, takie jak strzykawki czy pióra insulinowe, powinny trafiać do PSZOK-ów. Gminy mogą również podpisywać umowy z wybranymi aptekami, które prowadzą zbiórkę takich odpadów.

Ministerstwo Klimatu i Środowiska przypomina, że wyrzucanie leków do kanalizacji jest zabronione i grozi za to grzywna. Prof. Kardas zwraca uwagę, że oczyszczalnie ścieków nie są przystosowane do usuwania pozostałości leków. W efekcie trafiają one do rzek, jezior i mórz.

Marian Witkowski, wiceprezes Naczelnej Izby Aptekarskiej, przypomina, że niektóre leki, np. narkotyczne czy onkologiczne, są niebezpieczne nawet w bardzo małych dawkach. Z tego powodu ich niekontrolowane uwalnianie do środowiska stanowi poważne zagrożenie.

Lekooporność – największe niebezpieczeństwo

Zdaniem prof. Kardasa, jednym z najgroźniejszych skutków nieprawidłowego pozbywania się leków jest rozwój lekooporności. Resztki farmaceutyków obecne w środowisku mogą prowadzić do szybszego rozwoju szczepów bakterii odpornych na działanie leków. – Są leki, które dziś, z powodu narastającej lekooporności, musimy stosować w dwukrotnie większych dawkach niż 30 lat temu – tłumaczy ekspert.

Ani Ministerstwo Zdrowia, ani Ministerstwo Klimatu i Środowiska, ani GIOŚ nie prowadzą statystyk dotyczących skali prawidłowej utylizacji leków w Polsce. Na poziomie lokalnym takie dane są dostępne – np. Urząd Miasta Krakowa poinformował, że w 2024 roku mieszkańcy oddali 65,5 tony leków do 200 aptek. W Warszawie w 2023 roku zebrano 127 ton leków w 559 aptekach i 5 ton w punktach PSZOK/MPSZOK.

Potrzeba przejrzystego systemu

Ministerstwo Zdrowia przypomina, że apteki nie są zobowiązane do zbierania przeterminowanych leków. Pojemniki należą do gmin, które odpowiadają za ich opróżnianie. Apteki decydują dobrowolnie, czy chcą uczestniczyć w zbiórce.

W niektórych placówkach farmaceuci zgłaszają problemy związane z bezpieczeństwem pojemników – m.in. kradzieże zawartości przez osoby uzależnione. Dlatego część aptek przechowuje pojemniki na zapleczu i należy o nie zapytać personel.

Prof. Kardas podkreśla, że obecny system utylizacji leków w Polsce nie jest przejrzysty dla obywateli. Problem ten dotyczy również innych krajów europejskich. W związku z tym, pod koniec czerwca europejscy naukowcy podpisali w Brukseli deklarację z apelem do Komisji Europejskiej oraz państw członkowskich UE o działania na rzecz odpowiedzialnej utylizacji farmaceutyków.

Trzy postulaty naukowców

W deklaracji wskazano trzy kluczowe potrzeby:

1. Edukacja pacjentów na temat właściwego postępowania z przeterminowanymi lekami.
2. Wprowadzenie obowiązku umieszczania graficznych instrukcji na opakowaniach leków.
3. Stworzenie ogólnokrajowych systemów informowania o miejscach zbiórki.

Kardas zauważa, że w Polsce brakuje centralnej mapy lokalizacji miejsc, gdzie można oddać leki i odpady medyczne. Takie informacje posiadają wprawdzie pojedyncze gminy, np. Kraków czy Warszawa, ale dane te powinny być dostępne dla wszystkich obywateli w jednym, łatwo dostępnym miejscu.

– Obywatele już nauczyli się, że baterii nie wolno wyrzucać do kosza, a zbiórka tego typu odpadów prowadzona jest w wielu miejscach. A czy uważamy, że leki są mniej szkodliwe niż baterie? Byłoby to bardzo nierozsądne – podsumowuje Kardas.

Apel o odpowiedzialne stosowanie leków

Marian Witkowski apeluje, aby stosować leki rozsądnie i zgodnie z zaleceniami. Nie należy gromadzić niepotrzebnych zapasów w domowych apteczkach. – Jeżeli już musimy lek wyrzucić, to pomyślmy o przyszłości naszych dzieci i wnuków, które odziedziczą po nas Ziemię w spadku – podkreśla.