Energia geotermalna uzyskiwana dzięki zagospodarowaniu wód termalnych to możliwości, które w Polsce nie były wykorzystane w stopniu adekwatnym do posiadanych zasobów oraz do korzyści wynikających z jej zastosowania. W latach 2015-2021 nie osiągnięto planowanego wykorzystania zasobów geotermalnych. Znaczne wsparcie finansowe inwestycji w geotermię w tym okresie przyczyniło się co prawda do rozwoju tej branży, jednak ze względu na długotrwałość procesów inwestycyjnych, efekty tego wsparcia będą widoczne dopiero po 2021 roku.

Według raportu NIK sporządzonego po kontroli w ośmiu ciepłowniach geotermalnych, choć krajowe zasoby geotermalne zostały dobrze rozpoznane, to potencjalni inwestorzy mieli utrudniony dostęp do informacji o możliwościach ich zagospodarowania w konkretnych lokalizacjach. Realizowane projekty zagospodarowania ciepła wód termalnych miały ekonomiczne uzasadnienie, przy czym ich efektywność była zróżnicowana.

Energia geotermalna alternatywą dla paliw kopalnych

Wykorzystanie energii geotermalnej stanowi alternatywę dla spalania paliw kopalnych. Zmniejsza zależność od niestabilnych rynków i cen gazu, ropy czy węgla. Wody termalne są efektywnym źródłem energii, która w przeciwieństwie do większości odnawialnych źródeł energii, jest dostępna zawsze oraz niezależna od pogody czy też pory roku. Zagospodarowanie wód termalnych w Polsce w celach ciepłowniczych nie jest popularne, mimo dysponowania znacznymi krajowymi zasobami geotermalnymi. Zasoby eksploatacyjne tej energii odpowiadają ok. połowie rocznej produkcji ciepła koncesjonowanych wytwórców ciepła w Polsce.

Energia geotermalna najniżej w pozyskiwaniu OZE

Udział energii geotermalnej w pozyskiwaniu OZE w Polsce jest najniższy spośród dziewięciu podstawowych nośników tej energii i od 2014 r. ulega on niewielkim zmianom (poza 2020 r.). Główne krajowe nośniki energii odnawialnej (ich udział w pozyskaniu OZE w 2019 r.) to biopaliwa stałe (65,56%), energia wiatru (13,72%), biopaliwa ciekłe (10,36%), biogaz (3,15%), pompy ciepła (2,69%), energia wody (1,78%), energia słoneczna (1,40%), odpady komunalne (1,08%) i właśnie energia geotermalna (0,26%). Także w krajach UE wkład energii geotermalnej w pozyskanie OZE jest najniższy, jednak tam energia ta ma ok. 10-krotnie wyższy udział w strukturze OZE (2,9% w UE wobec 0,3% w Polsce).

Najważniejsze ustalenia kontroli

Prognozy krajowego planu działania w zakresie energii ze źródeł odnawialnych (KPD) z 2010 r., dotyczące poziomu zużycia ciepła z wód termalnych, nie zostały osiągnięte. Choć z roku na rok zużycie energii geotermalnej rosło, to jednak prognozy KPD zakładały w kolejnych latach dużo większy poziom jej wykorzystania.

Ponad 94% ciepła pozyskanego w kraju z wód termalnych pochodziło z sześciu działających ciepłowni geotermalnych, jakie powstały jeszcze przed 2015 r. W 2019 r. ciepłownie te wyprodukowały łącznie ok. 996 TJ, a w 2020 r. 969 TJ energii cieplnej z wód termalnych. W latach 2015-2021 nie powstały nowe ciepłownie geotermalne, aczkolwiek w okresie tym rozpoczęto realizację 28 nowych przedsięwzięć w zakresie udostępnienia wód termalnych otworami wiertniczymi oraz wykorzystania energii geotermalnej. Inwestycje te znajdowały się na różnym etapie realizacji, a pierwsze planowane rezultaty miały zostać osiągnięte po 2021 roku czyli po zakończeniu kontroli (przykładowo planowana roczna produkcja ciepła z nowej ciepłowni geotermalnej w Toruniu w 2022 r. ma wynieść 162 TJ, z kolei wzrost produkcji energii geotermalnej dzięki rozbudowie ciepłowni w Stargardzie ma w tym samym roku wynieść 224 TJ).

Krajowe zasoby geotermalne dobrze rozpoznane

Dla potencjalnych inwestorów, poza wiedzą o występowaniu wód termalnych w skali regionalnej, ważna jest także interpretacja tego rozpoznania na poziomie lokalnym, pozwalająca na wskazanie takich miejsc dla inwestycji, które zapewnią ich techniczną wykonalność, a jednocześnie ekonomiczną opłacalność. Jednym z zadań Państwowego Instytutu Geologicznego – Państwowego Instytutu Badawczego (PIG – PIB) było właśnie wytypowanie perspektywicznych lokalizacji dla wykorzystania energii geotermalnej. Skoncentrowano się jednak na mniejszych miejscowościach (poniżej 50 tys. mieszkańców) czyli na lokalizacjach potencjalnie mniej perspektywicznych dla inwestycji geotermalnych, choćby ze względu na charakter zabudowy, częsty brak miejskich sieci ciepłowniczych oraz mniejszą skalę potrzeb ciepłowniczych. W połowie 2020 r. dla 11 wytypowanych miejscowości PIG-PIB opracował wstępne studia techniczno-ekonomiczne, mogące służyć jako podstawy dla przyszłej realizacji projektów geotermalnych. Jednak do zakończenia kontroli NIK, zainteresowanym gminom oraz pozostałym interesariuszom, nie przedstawiono efektów tych pracPrzyznane w latach 2015-2021 wsparcie finansowe na działania służące wykorzystaniu zasobów geotermalnych wyniosły ok. 839 mln zł, z czego ok. 599 mln zł (71%) stanowiły środki krajowe (NFOŚiGW), a 240 mln zł (29%) środki zagraniczne (głównie z UE).

Wsparcie finansowe przyznane ośmiu kontrolowanym ciepłowniom geotermalnym (w latach 2015-2021 – do dnia zakończenia kontroli w jednostkach kontrolowanych) wyniosło ok. 237 mln zł – z czego ok. 113 mln zł (48%) przyznano na budowę dwóch nowych ciepłowni geotermalnych (w Toruniu i Sieradzu), a ok. 124 mln zł (52%) sześciu funkcjonującym ciepłowniom geotermalnym na ich rozbudowę i modernizację. W latach 2015-2021 wdrożono kilkanaście programów wsparcia finansowego ze środków krajowych i zagranicznych. Częste zmiany programów oraz ich duża liczba nie ułatwiała inwestorom starań o środki wsparcia, komplikowała także prowadzenie ich obsługi przez NFOŚiGW. W dodatku część programów nie w pełni odpowiadało potrzebom inwestorów. Dopiero wdrożenie programów ściśle dedykowanych geotermii korzystnie zmieniło tę sytuację. Dedykowany geotermii program wsparcia dotyczący rozpoznania i udostępniania wód termalnych otworami badawczymi ograniczał beneficjentów do jednostek samorządu terytorialnego lub ich związków. Nie sprzyjało to rozwojowi geotermii, biorąc pod uwagę strukturę właścicielską podmiotów eksploatujących ciepło wód termalnych. Na osiem kontrolowanych, działających lub planowanych ciepłowni geotermalnych, tylko dwie były jednoosobowymi spółkami gminy (Geotermia Poddębice sp. o.o., PEC sp. z o.o. w Sieradzu), w dwóch większościowe udziały posiadały gminy (Geotermia Mazowiecka S.A., Geotermia Uniejów sp. z o.o.), a w pozostałych czterech gminy posiadały udziały mniejszościowe lub w ogóle nie miały w nich udziałów (Geotermia Pyrzyce sp. z o.o., PEC Geotermia Podhalańska S.A., Geotermia Toruń sp. z o.o., G-Term Energy sp. z o.o.).

Energia geotermalna na plus

Większość ciepłowni – Geotermia Mazowiecka S.A., PEC Geotermia Podhalańska S.A., Geotermia Pyrzyce Sp. z o.o. i Geotermia Poddębice Sp. z o.o. – osiągała dodatnie wyniki sprzedaży w latach 2015-2020. Analizy dotyczące dwóch objętych kontrolą, nowych ciepłowni geotermalnych w Sieradzu oraz w Toruniu potwierdzały ich techniczną wykonalność oraz przewidywaną ekonomiczną efektywność. Natomiast dwie funkcjonujące ciepłownie geotermalne – „Geotermia Uniejów” w Uniejowie oraz „G-Term Energy” w Stargardzie – miały ujemne wyniki ze sprzedaży. Spełnienie warunków opłacalnego wykorzystania ciepła geotermalnego jest łatwiejsze w większych miejscowościach, w których ciepło to służy głównie do zaspokajania bazowej części potrzeb sektora bytowo-komunalnego, w zakresie centralnego ogrzewania i przygotowania ciepłej wody użytkowej (niejednokrotnie z dodatkowym wykorzystaniem wspomagających pomp ciepła). W mniejszych miejscowościach, ze względu na ograniczone potrzeby sektora bytowo-komunalnego, w większym stopniu dąży się do zwiększania zakresu dziedzin, w których wykorzystywane są wody termalne oraz zawarte w nich ciepło.

Czytaj więcej

Skomentuj