Europejska Konwencja Krajobrazowa

W celu realizacji zapisów Konwencji poszczególne kraje podejmują działania zmierzające m.in. do prawnego uznania krajobrazów jako istotnego komponentu otoczenia ludzi, ustanowienia procedur udziału społeczeństwa w procesach planowania i zarządzania krajobrazem oraz uwzględniania problematyki krajobrazowej we wszelkich działaniach związanych z zarządzaniem przestrzenią. Strony Konwencji zobowiązane są do identyfikacji, charakterystyki oraz oceny krajobrazów na własnym terytorium, określenia dla nich celów jakości, a także podnoszenia świadomości społecznej oraz współpracy transgranicznej [Europejska Konwencja … 2000].

Ustawa Krajobrazowa

Bezpośrednią odpowiedzią na zapisy Europejskiej Konwencji Krajobrazowej, jest tzw. „ustawa krajobrazowa” [Ustawa … 2015]. Wprowadziła zmiany w dziesięciu innych aktach prawnych, ale najwięcej przepisów związanych z ochroną krajobrazu wprowadzono w ustawie o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym [Ustawa … 2003]. Zobowiązuje ona uwzględnienie problematyki ochrony krajobrazu w następujących dokumentach planistycznych: studiach uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gmin (po 30.06.2006 r. w planach ogólnych gmin), miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego, planie zagospodarowania przestrzennego województwa.

„Ustawa krajobrazowa” wprowadziła także dwa nowe narzędzia ochrony krajobrazu: uchwałę reklamową, która jest przyjmowana przez radę gminy i określa zasady lokalizowania obiektów małej architektury, ogrodzeń i reklam w przestrzeni oraz audyt krajobrazowy,  który sporządza się na poziomie regionalnym, w celu rozpoznania i oceny krajobrazów występujących na terenie województwa.

Jednym z pierwszych działań związanych z wdrażaniem celów i zasad Konwencji w Polsce było podjęcie prac nad stworzeniem Czerwonej Księgi Krajobrazów Polski zawierającej opisy krajobrazów najcenniejszych (reprezentatywnych, unikatowych, zagrożonych) w skali kraju. Pomysł Czerwonej Księgi powstał w 2002 roku w Komisji Ochrony Krajobrazu i Przyrody Nieożywionej Państwowej Rady Ochrony Przyrody. Prace, określane jako pilotażowe, przeprowadzono na zlecenie Ministerstwa Środowiska w latach 2003-2004. Polegały one na sklasyfikowaniu rodzajów i typów krajobrazów, określeniu zakresu ich charakterystyki oraz na wyborze kryteriów kwalifikujących krajobrazy do Czerwonej Księgi [Janota-Baranowska, Marcinek, Myczkowski 2007; Majchrowska 2007].

Uchwała reklamowa

Zgodnie z ustawą o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym rada gminy może ustalić, w formie uchwały, zasady i warunki sytuowania obiektów małej architektury, tablic reklamowych i urządzeń reklamowych oraz ogrodzeń, ich gabaryty, standardy ja­kościowe oraz rodzaje materiałów budowlanych, z jakich mogą być wykonane [Ustawa … 2003: art. 37a]. W odniesieniu do szyldów, w uchwale określa się zasady i warunki ich sytuowania, gabaryty oraz liczbę szyldów, które mogą być umieszczone na danej nieruchomości przez podmiot prowadzący w niej działalność. W przedmiotowej uchwale rada gminy może ustalić zakaz sytuowania ogrodzeń oraz tablic i urządzeń reklamowych, z wyłączeniem szyldów. Dokument ten powinien również uwzględniać wnioski i re­komendacje wynikające z audytu krajobrazowego oraz planów ochro­ny parków krajobrazowych.

Zasady procedury formalno-prawnej związanej z podjęciem uchwały reklamowej, posiadającej rangę prawa miejscowego, zbliżone są do procedury sporządzania planu miejscowego [Ustawa … 2003: 37b]. Projekt uchwały wymaga uzgodnienia w zakresie kształtowania zabudowy i za­gospodarowania terenu przez wojewódzkiego konserwatora zabytków oraz przez ministra właściwego do spraw zdrowia w zakresie zagospo­darowania obszarów ochrony uzdrowiskowej. Należy równiej uzyskać opinię od: regionalnego dyrektora ochrony środowiska, marszałka województwa i państwowej straży pożarnej. Projekt uchwały podlega wyło­żeniu do publicznego wglądu, po którym zbiera się uwagi. Rada gminy przyjmując uchwałę reklamowo, rozstrzyga o sposobie rozpatrzenia nieuwzględnionych uwag przez wójta/burmistrza/prezydenta miasta. Prze­pisów dotyczących reklam nie stosuje się do upowszechniania informacji wyłącznie trwale upamiętniającej osoby, instytucje lub wydarzenia oraz informacji o charakterze religijnym, jeżeli sytuowane są jedynie w grani­cach terenów użytkowanych jako miejsca kultu i działalności religijnej oraz cmentarzy.

Audyt krajobrazowy

Audyt krajobrazowy, obejmujący obszar całego województwa, jest sporządzany przez zarząd województwa, nie rzadziej niż raz na 20 lat [Ustawa … 2003: art. 38a i 38b]. W audycie którego przykładem może być audyt krajobrazowy przygotowany dla województwa wielkopolskiego [Audyt krajobrazowy … 2023], identyfikuje się krajobrazy występujące na całym obszarze województwa oraz określa krajobrazy priorytetowe traktowane jako szczególnie cenne dla społeczeństwa, ze względu na swoje wartości przyrodnicze, kulturowe, historyczne, ar­chitektoniczne, urbanistyczne, ruralistyczne lub estetyczno-widokowe i jako takie wymagające zachowania lub określenia zasad i warunków jego kształtowania. W audycie wskazuje się również lokalizację i granice parków kulturowych, parków narodowych, rezerwatów przyrody, parków krajobrazowych i obszarów chronionego krajobrazu. Ponadto należy zamieścić istniejące i proponowane obiekty oraz obszary znajdujące się na listach Świato­wego Dziedzictwa UNESCO i obszarów Sieci Rezerwatów Biosfery. Istotną regulacją w audycie krajobrazowym jest wskazanie wniosków i rekomendacji dotyczących ochrony krajobrazów priorytetowych oraz krajobrazów w obrębie obszarów lub obiektów chronionych, wymienio­nych powyżej. Audyt może wskazywać formy ochrony przyrody, które ze względu na znaczny spadek wartości krajobrazu wymagają pogłębionej analizy zasadności ich dalszej ochrony. Audyt krajobrazowy powinien uwzględniać również lokalne formy architektoniczne wyróżnione w obrębie krajobrazów priorytetowych.

Projekt audytu krajobrazowego podlega procedurze formalne -prawnej. Obejmuje ona m.in. uzyskanie opinii od: regionalnego dyrek­tora ochrony środowiska, dyrektorów parków narodowych i parków kra­jobrazowych położonych w granicach województwa, wojewódzkiego konserwatora zabytków, rad gmin położonych na terenie województwa oraz wyłożenie dokumentu do publicznego wglądu. Audyt krajobrazowy uchwala sejmik województwa, rozstrzygając jednocześnie o sposobie rozpatrzenia uwag zgłaszanych do projektu.

Wyniki, wnioski i rekomendacja zapisane w audycie krajobrazowym uwzględnia się w wielu dokumentach dotyczących m.in. ochrony krajobrazu, zgodnie z regulacjami zawartymi w ustawach o: planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, ochronie przyrody, ochronie zabytków i opiece nad zabytkami:

*po 30.06.2026 r. plan ogólny gminy

*     *     *

W ciągu najbliższych stu lat obraz Ziemi zmieni się zupełnie. Wiele naturalnych procesów przyrodniczych wymknęło się już z geologicznej skali czasu i zbliżyło się do naszej, ludzkiej. Zmiany, które dotychczas trwały setki, czy tysiące lat, teraz obserwujemy w ciągu jednego wieku. Istniejąca sytuacja zdecydowanie przewyższa najczarniejsze nawet prognozy. Wydawać by się mogło, że coraz większa ilość przepisów prawnych i procedur administracyjnych zwiększają szansę na pełniejszą niż dotąd ochronę krajobrazu, szerzej  – całej biosfery Ziemi w warunkach zachodzących zmian klimatycznych. Przeciwstawianie się niszczeniu biosfery, w tym krajobrazów, jest coraz trudniejsze. Nawet jeżeli musimy, przynajmniej teoretycznie, przestrzegać określonych reguł i procedur to i tak wytrwale szuka się sposobów ich omijania, a nawet nawołuje do przestrzegania często wadliwego prawa bez żadnych refleksji. Umowy społeczne, określające nie tylko prawo, ale i zobowiązania, zostały dawno już złamane. Koszty inwestycji, przecież jednak potrzebnych, nie są w pełni rozpoznawane, a decyzje podejmowane są na ogół w warunkach powszechnej wręcz dezinformacji na wszystkich poziomach procedur konsultacyjnych, planistycznych i decyzyjnych. Nadal przeważa ekonomizacja wszelkich działań i języka, w którym Przyroda to tylko słabo eksploatowane źródło surowców. Istota Przyrody i jej sens z punktu widzenia ocalenia życia jako procesu nigdy nie była i nadal nie jest rozumiana przez rozmaitych decydentów bez względu na opcję polityczną. Popadamy coraz bardziej w skrajny konsumpcjonizm i marnotrawstwo. Żyjemy w systemie, w którym większość z tego co myślimy, tworzymy i robimy, kończy jako odpad i toksyny. Kiedy całkowitej deregulacji ulegną wszystkie mniej lub bardziej znane obecnie ekosystemy, zniknie także możliwość ochrony krajobrazu jaki współcześnie znamy, który jeszcze zapewnia nam możliwość życia.

dr hab. Krzysztof Kasprzak

professor emeritus Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu

przewodniczący Rady Programowej Wydawnictw Branżowych ABRYS

prof. dr hab. Beata Raszka

Instytut Gospodarki Przestrzennej Wydziału Gospodarki Przestrzennej i Architektury Krajobrazu Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu

członkini Rady Programowej Wydawnictw Branżowych ABRYS

Ochrona krajobrazu

Bibliografia

Audyt krajobrazowy województwa wielkopolskiego. Identyfikacja – Charakterystyka – Ochrona. Wielkopolskie Biuro Planowania Przestrzennego w Poznaniu, Poznań 2023, 184 s.

Janota Baranowska M., Marcinek R., Myczkowski Z. 2007. Czerwona Księga Krajobrazu Polski. Czasopismo Techniczne. Architektura, 104, 10, 5-A, s. 43-45.

Krajobraz Wielkopolski. Narzędzia ochrony. Wielkopolskie Biuro Planowania Przestrzennego, Poznań 2016, 24 s.

Krajobrazy Wielkopolski. Miasta. Wielkopolskie Biuro Planowania Przestrzennego, Poznań 2023, 124 s.

Majchrowska A. 2007. Realizacja zapisów Europejskiej Konwencji Krajobrazowej. Czasopismo Techniczne. Architektura, 104, 7-A, s. 179-184.

Polska w liczbach 2024. Główny Urząd Statystyczny – Departament Opracowań Statystycznych, Warszawa 2024.

Akty prawne

EUROPEJSKA KONWENCJA KRAJOBRAZOWA, sporządzona we Florencji dnia 20 października 2000 r. Dz. U. z 2006 r. Nr 94, poz. 98.

Ustawa z dnia 17 maja 1989 r. Prawo geodezyjne i kartograficzne. tj.: Dz. U. z 2024 r. poz. 1151, z późn. zm.

Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. o zagospodarowaniu przestrzennym. Dz. U. Nr 89, poz. 415.

Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo Ochrony Środowiska. tj.: Dz. U. z 2025 r. poz. 647.

Ustawa z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym. tj.: Dz. U. z 2024 r. poz. 1130, z późn. zm.

Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. tj.: Dz. U. z 2024 r. poz. 1292, z późn. zm.

Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody. tj.: Dz. U. z 2024 r. poz. 1478, z późn zm.

Ustawa z dnia 24 kwietnia 2015 r. o zmianie niektórych ustaw w związku ze wzmocnieniem narzędzi ochrony krajobrazu. Dz. U. poz. 774, z poźn. zm.

Ustawa z dnia 7 lipca 2023 r. o zmianie ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym oraz niektórych innych ustaw. Dz. U. poz. 2023.

Ustawa z dnia 4 kwietnia 2025 r. o zmianie ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym oraz niektórych innych ustaw. Dz. U. poz. 527.

Uchwała Nr 242 Rady Ministrów z dnia 8 grudnia 2023 r. w sprawie „Krajowego programu ochrony zabytków i opieki nad zabytkami na lata 2023-2026”. M. P. poz. 1470 (załącznik do uchwały: Krajowy programu ochrony zabytków i opieki nad zabytkami na lata 2023-2026. Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, 145 s.).

Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 września 2002 r. w sprawie opracowań ekofizjograficznych. Dz. U. Nr 155, poz. 1295.

Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 12 maja 2005 r. w sprawie sporządzania projektu planu ochrony dla parku narodowego, rezerwatu przyrody i parku krajobrazowego, dokonywania zmian w tym planie oraz ochrony zasobów, tworów i składników przyrody. Dz. U. Nr 94, poz. 794.

Rozporządzenie Ministra Rozwoju i Technologii z dnia 8 grudnia 2023 r. w sprawie projektu planu ogólnego gminy, dokumentowania prac planistycznych w zakresie tego planu oraz wydawania z niego wypisów i wyrysów. Dz. U. poz. 2758.

Netografia

Audyt krajobrazowy województwa wielkopolskiego. Wielkopolskie Biuro Planowania Przestrzennego w Poznaniu; https://bip.umww.pl/292—505—k_332—audyt-krajobrazowy-wojewodztwa-wielkopolskiego (dostęp: 8.07.2025).

Stan prac planistycznych nad planami ogólnymi w województwie wielkopolskim (stan po I kwartale 2025). Wielkopolskie Biuro Planowani a Przestrzennego; https://wbpp.poznan.pl/295/stan-prac-planistycznych-nad-planami-ogolnymi-w-wojewodztwie-wielkopolskim./html (dostęp: 8.07.2025).