Mikroplastik wraca w powietrzu i może mieć wpływ na klimat

Mikroplastik przestał być wyłącznie tematem oceanów i zanieczyszczonych plaż. Coraz częściej mówi się o nim w kontekście wody pitnej, gleby, żywności, pyłu drogowego czy powietrza, którym oddychamy. Teraz międzynarodowy zespół naukowców zwraca uwagę na jeszcze jeden aspekt: drobne cząstki plastiku zawieszone w atmosferze mogą pochłaniać promieniowanie słoneczne i przyczyniać się do jej ogrzewania.

Wyniki badań opublikowanych w „Nature Climate Change” wskazują, że znaczenie ma nie tylko obecność plastiku w powietrzu, ale także jego kolor. Kolorowe cząstki mogą pochłaniać więcej promieniowania niż wcześniej zakładano. Dotychczas w modelach często przyjmowano, że atmosferyczny mikroplastik jest bezbarwny, a więc jego wpływ na klimat jest niewielki albo wręcz lekko chłodzący.

Nowe analizy pokazują, że może być inaczej.

Plastik nie znika, tylko zmienia formę

Dla gospodarki odpadami to ważna informacja, bo mikroplastik nie powstaje wyłącznie w laboratoriach ani w odległych oceanach. To często efekt rozpadu większych odpadów z tworzyw, ścierania się produktów codziennego użytku, włókien tekstylnych, opon, farb, nawierzchni czy źle zagospodarowanych opakowań.

W polskich realiach oznacza to, że problem zaczyna się bardzo blisko: przy jakości selektywnej zbiórki, ograniczaniu zaśmiecania przestrzeni publicznych, skuteczności systemów kaucyjnych i ROP, sprzątaniu ulic, gospodarowaniu tekstyliami oraz zapobieganiu przedostawaniu się odpadów do rzek i dalej do Bałtyku.

Mikroplastik jest więc nie tylko problemem środowiskowym, ale także organizacyjnym. Im więcej tworzyw wypada z obiegu, tym trudniej później kontrolować ich dalszą drogę. Cząstki, które trafiają do gleby, kanalizacji deszczowej, rzek czy morza, mogą z czasem wracać w postaci pyłu, aerozoli i zanieczyszczeń atmosferycznych.

Efekt mniejszy niż główne źródła emisji, ale nie bez znaczenia

Autorzy badania podkreślają, że mikroplastik nie jest dziś jednym z głównych czynników napędzających zmianę klimatu. Nie zastępuje dyskusji o paliwach kopalnych, energetyce, transporcie czy przemyśle. Może jednak dokładać własny, dotąd niedoszacowany wkład do bilansu cieplnego atmosfery.

Według szacunków badaczy zawieszone w powietrzu cząstki plastiku pochłaniają ilość promieniowania odpowiadającą 16 proc. typowej absorpcji przypisywanej czarnemu węglowi, czyli sadzy. W skali globalnej ich wpływ porównano do działania około 200 elektrowni węglowych.

– Zwalczanie mikroplastiku z pewnością nie rozwiąże naszego problemu klimatycznego – zaznacza prof. Drew Shindell z Duke University, kierujący badaniem. Dodaje jednak, że ograniczenie takiego źródła oddziaływania byłoby realnym wkładem w zmniejszanie skali ocieplenia.

Największe stężenia nad oceanami

Naukowcy wskazują, że atmosferyczny mikroplastik zachowuje się inaczej niż czarny węgiel. Sadza koncentruje się przede wszystkim nad lądami i w pobliżu źródeł spalania. Mikroplastik może natomiast silnie gromadzić się nad oceanami, zwłaszcza tam, gdzie przez lata kumulowały się odpady z tworzyw.

Jednym z takich obszarów jest subtropikalny wir północnego Pacyfiku, znany z wysokiego poziomu zanieczyszczenia plastikiem. Gdy fale rozbijają się o odpady unoszące się w wodzie, drobne cząstki mogą przedostawać się do powietrza wraz z aerozolem morskim.

To zjawisko ma znaczenie także dla państw nadmorskich. Polska nie leży nad Pacyfikiem, ale problem plastiku w środowisku wodnym nie jest abstrakcyjny. Odpady trafiające do rzek, kanalizacji deszczowej i na wybrzeże stają się częścią większego obiegu zanieczyszczeń. Bałtyk, jako morze stosunkowo płytkie, zamknięte i silnie obciążone działalnością człowieka, jest szczególnie wrażliwy na presję zanieczyszczeń.

Co z tego wynika dla systemu odpadowego?

Z punktu widzenia samorządów, instalacji komunalnych i firm odbierających odpady wniosek jest prosty: im mniej plastiku trafia poza system, tym mniej cząstek będzie później krążyć w środowisku. Nie chodzi wyłącznie o recykling, ale o cały łańcuch działań — od projektowania opakowań, przez ograniczanie produktów jednorazowych, po szczelny odbiór, sortowanie, edukację i egzekwowanie zasad.

Znaczenie mają również działania, które nie zawsze są kojarzone z mikroplastikiem: czyszczenie ulic, ograniczanie pyłu drogowego, odpowiednie gospodarowanie osadami, poprawa jakości selektywnej zbiórki tekstyliów czy zapobieganie rozdrabnianiu odpadów w przestrzeni publicznej.

OECD ostrzega, że bez bardziej zdecydowanych działań ilość plastiku przedostającego się do środowiska może do 2040 r. wzrosnąć o 50 proc. w porównaniu z 2020 r. To oznacza, że nawet jeśli wpływ atmosferycznego mikroplastiku na klimat jest dziś mniejszy niż wpływ głównych źródeł emisji gazów cieplarnianych, jego znaczenie może rosnąć wraz ze skalą zanieczyszczenia.

Potrzebne porozumienie i działania lokalne

Wyniki badań są też kolejnym argumentem w dyskusji o globalnym porozumieniu w sprawie plastiku. Przygotowywany pod auspicjami ONZ traktat ma objąć cały cykl życia tworzyw: od produkcji i projektowania, przez użytkowanie, po odpady.

Dla Polski i innych państw UE oznacza to konieczność patrzenia na plastik szerzej niż tylko przez pryzmat poziomów recyklingu. Mikroplastik pokazuje, że odpady, które wymkną się z systemu, nie kończą swojej drogi na poboczu, w rzece czy na plaży. Z czasem mogą wracać w wodzie, glebie, żywności i powietrzu.

Dlatego ograniczanie zanieczyszczenia plastikiem nie jest wyłącznie sprawą ekologii. To także element polityki klimatycznej, zdrowotnej i komunalnej.