Odpowiedzialność, nie centralizacja. Jak powinien wyglądać ROP?

Rozszerzona odpowiedzialność producenta w swoim założeniu ma być mechanizmem środowiskowym, a nie wyłącznie fiskalnym. Jej celem jest stworzenie systemu, w którym producenci finansują rzeczywiste koszty zbiórki, sortowania i recyklingu odpadów opakowaniowych, jednocześnie mając wpływ na efektywność wydatkowania środków oraz możliwość wspierania ekoprojektowania i zwiększania recyklowalności opakowań. Projekt UC100 odchodzi jednak od tej filozofii.

ROP nie może być parapodatkiem

Regulacja autorstwa Ministerstwa Klimatu i Środowiska zakłada, że wszystkie środki zebrane od producentów i wprowadzających trafią do Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, który miałby pełnić rolę jedynego operatora systemu. W praktyce oznacza to stworzenie państwowego monopolu zarządzającego miliardami złotych pochodzącymi z opłat ponoszonych przez przedsiębiorców.

W ocenie wielu uczestników rynku takie rozwiązanie sprowadza ROP do roli swego rodzaju parapodatku. Producenci staną się biernymi płatnikami, pozbawionymi realnego wpływu na sposób wykorzystania środków oraz organizację systemu gospodarowania odpadami. Tymczasem, zgodnie z ideą rozszerzonej odpowiedzialności, to właśnie odpowiedzialność producenta za cały cykl życia opakowania powinna stanowić fundament systemu.

Zanieczyszczający nadal nie płaci

Europejskie doświadczenia pokazują kierunek

Doświadczenia państw europejskich wskazują wyraźnie, że najlepiej funkcjonujące systemy ROP opierają się na modelach konkurencyjnych i partnerskich, a nie scentralizowanych.

Przykłady Belgii czy Czech pokazują, że systemy tworzone w oparciu o prywatne organizacje odzysku i mechanizmy rynkowe osiągają jedne z najwyższych poziomów recyklingu w Europie. Z kolei kraje, które zdecydowały się na centralizację zarządzania systemem, jak Węgry czy Chorwacja, notują wyniki wyraźnie słabsze od średniej unijnej.

To ważny sygnał dla Polski. Budowanie efektywnego ROP-u wymaga współpracy producentów, recyklerów, sortowni, samorządów i organizacji odzysku, a nie administracyjnego zastąpienia istniejących relacji rynkowych jednym centralnym operatorem.

Doświadczenie, którego nie można zmarnować

Szczególnie kontrowersyjna jest propozycja faktycznej marginalizacji, a nawet wygaszenia działalności organizacji odzysku. Podmioty te od ponad dwóch dekad wspierają przedsiębiorców w realizacji obowiązków środowiskowych i współtworzą krajowy system recyklingu opakowań.

To właśnie organizacje odzysku przez lata budowały relacje z recyklerami, instalacjami przetwarzania i przedsiębiorcami. Dzięki nim ponad 100 tysięcy firm mogło realizować obowiązki wynikające z przepisów środowiskowych. Co równie istotne, to na podstawie zbieranych i agregowanych przez nie danych Polska raportowała poziomy recyklingu do Eurostatu.

Likwidacja lub marginalizacja tych podmiotów oznaczałaby nie tylko utratę kompetencji i doświadczenia, ale również ryzyko destabilizacji rynku oraz ograniczenia konkurencyjności całego systemu.

Nowy ROP po staremu

Kto weźmie odpowiedzialność za poziomy recyklingu?

Jednym z najpoważniejszych problemów projektu UC100 jest brak jednoznacznego wskazania podmiotu odpowiedzialnego za osiąganie poziomów recyklingu. Obecnie odpowiedzialność ta spoczywa na producentach realizujących obowiązki za pośrednictwem organizacji odzysku. Projektowany model centralny rozmywa jednak odpowiedzialność, bo NFOŚiGW ma zarządzać środkami finansowymi, ale nie będzie odpowiadać za osiągnięcie wymaganych poziomów zbiórki i recyklingu.

To fundamentalny problem systemowy. W praktyce może dojść do sytuacji, w której producenci będą ponosić coraz wyższe koszty, ale jednocześnie żaden uczestnik systemu nie będzie rzeczywiście odpowiadał za to, jakie rezultaty przynoszą selektywna zbiórka, przetwarzanie odpadów i recykling.

Brak odpowiedzialności oznacza brak motywacji do poprawy efektywności, a bez efektywności trudno mówić o realnym rozwoju gospodarki obiegu zamkniętego.

Koszt netto zamiast daniny

Unijne regulacje dotyczące ROP wskazują, że producenci powinni pokrywać tzw. koszt netto systemu gospodarowania odpadami opakowaniowymi, a więc koszty zbiórki, transportu i przetwarzania pomniejszone o przychody ze sprzedaży surowców wtórnych.

Projekt UC100 nie daje jednak gwarancji, że tak zadziała mechanizm ROP-u. Wysokość opłat miałaby być przecież ustalana administracyjnie przez Ministerstwo Klimatu i Środowiska w drodze rozporządzenia. To rodzi poważne ryzyko arbitralnego ustalania obciążeń finansowych, niezależnie od rzeczywistych kosztów, jakie trzeba ponieść za zagospodarowanie odpadów i recykling surowców. W praktyce może to oznaczać wzrost kosztów działalności dla przedsiębiorców, bez przełożenia na poprawę jakości selektywnej zbiórki czy poziomów odzysku.

Jednocześnie brak ekomodulacji opłat ograniczy motywację producentów do projektowania opakowań bardziej przyjaznych środowisku i łatwiejszych do recyklingu. Tej niestety również zabrakło w projekcie UC100.

Kuna (Interzero): 90% z nas deklaruje, że segreguje odpady, a w czarnym worku jest wszystko

Skutki dla gospodarki i konsumentów

Konsekwencje proponowanego modelu odczują nie tylko przedsiębiorcy, ale również konsumenci. Wzrost kosztów funkcjonowania systemu, rozbudowa administracji oraz brak efektywności ekonomicznej przełożą się na wyższe ceny produktów, w tym żywności i artykułów pierwszej potrzeby. Szczególnie narażone mogą być branże o niskich marżach, w tym sektor rolno-spożywczy.

Co więcej, jeśli system nie będzie skutecznie zwiększał poziomów recyklingu, Polska może zostać obciążona dodatkowymi kosztami wynikającymi z niewypełniania unijnych wymogów środowiskowych.

Paradoksalnie więc model centralny może doprowadzić do sytuacji, w której zarówno przedsiębiorcy, jak i konsumenci będą płacić więcej, a efekty środowiskowe pozostaną niewystarczające.

ROP powinien wspierać GOZ

Kluczowym zadaniem systemu ROP powinno być zwiększanie poziomów selektywnej zbiórki i recyklingu, wspieranie wykorzystania surowców wtórnych oraz rozwój ekoprojektowania opakowań.

Aby to osiągnąć, konieczne są:

• transparentne zasady finansowania,
• realna odpowiedzialność za osiąganie poziomów recyklingu,
• mechanizmy konkurencyjne zwiększające efektywność systemu,
• ekomodulacja opłat premiująca opakowania łatwe do recyklingu,
• współpraca producentów, recyklerów, organizacji odzysku i samorządów.

ROP nie może być wyłącznie mechanizmem transferu środków finansowych. Musi pozostać narzędziem realizacji celów środowiskowych.

Robert Szyman

dyrektor generalny Polskiego Związku Przetwórców Tworzyw Sztucznych