Zanieczyszczający nadal nie płaci

Opowieść o Rozszerzonej Odpowiedzialności Producenta (ROP) chciałoby się zacząć od słów: „dawno, dawno temu w nieodległej krainie miał zostać wprowadzony ROP…”. Dawno temu, bo pierwsze rozmowy o tym systemie zaczęły się już w 2018 r., kiedy to Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/98/WE, została zmieniona przez Dyrektywę (UE) 2018/851, a która zobowiązuje państwa członkowskie do ustanowienia systemów ROP – w ich wyniku producenci i wprowadzający ponoszą odpowiedzialność finansową i organizacyjną za zagospodarowanie odpadów powstałych z wprowadzanych przez nich produktów.

Sama historia ustawy, kolejnych jej projektów, zmian, zatorów, wstrzymanych prac, czy burzliwych dyskusji to materiał, który spokojnie starczyłby na osobny tekst. Dość powiedzieć, że pierwszy termin wprowadzenia ROP w Polsce minął 5 stycznia 2023. Dziś, kiedy minęły ponad trzy lata, ROP nadal pozostaje bardziej opowieścią niż rzeczywistością. Konsekwencje tego odczuwają między innymi recyklerzy, branża odpadowa, samorządy, i my wszyscy jako obywatele płacący za odbiór odpadów.

Pół roku kaucji, całe lata strat

Prosta idea i kluczowe konsekwencje

Główna idea ROP jest prosta, ale jej konsekwencje są dalekosiężne. Zakłada ona, że to nie mieszkaniec, samorząd, czy nasze państwo, lecz producent i wprowadzający na rynek produkt w opakowaniu ponosi pełną odpowiedzialność za cały jego cykl życia. Nie tylko za moment sprzedaży, lecz także za to, co dzieje się z nim później: za zbiórkę, recykling i bezpieczne zagospodarowanie odpadów. Dziś ten ciężar spoczywa głównie na barkach mieszkańców i gmin, które finansują system gospodarowania odpadami z publicznych środków. ROP ma tę logikę odwrócić: przenieść odpowiedzialność tam, gdzie powstaje problem – do podmiotów czerpiących zysk z wprowadzania opakowań na rynek, czyli legendarne już w branży „zanieczyszczający płaci”.

To jednak nie tylko zmiana finansowa, lecz potencjalny impuls do głębszej transformacji. Wyższe koszty po stronie producentów nie zwracających uwagi na skład swoich opakowań powinny stać się zachętą do ekoprojektowania, czyli tworzenia opakowań prostszych, bardziej jednorodnych materiałowo, łatwiejszych do recyklingu. W efekcie proces przetwarzania odpadów mógłby zostać uproszczony, tańszy, powszechny i realizowany na większą skalę. W ślad za tym powinna pójść poprawa poziomów recyklingu oraz ograniczenie ilości odpadów, których dziś nie da się sensownie zagospodarować. Innymi słowy: ROP to nie tylko narzędzie redystrybucji kosztów, ale przede wszystkim szansa na przebudowę całego systemu od projektu produktu po jego „drugie życie”.

W UC100 bez większych zmian

Ogłoszony niedawno projekt ustawy UC100 (już w wersji po konsultacjach społecznych), nie różni się znacząco od pierwotnego projektu, mimo że pewne zmiany (niestety też o charakterze spowalniającym) można w nim zaobserwować. Lata 2028 – 2030 mają być tylko okresem przejściowym, a nie w pełni działającą Rozszerzoną Odpowiedzialnością Producenta. Istotną zmianą jest również korekta poziomów recyklingu wymaganych za 2025 r. i w bliskiej przyszłości. Zaproponowano, aby wskaźnik na rok 2025 został obniżony z 55% do 50%, co należy interpretować jako dostosowanie wymogów regulacyjnych do aktualnych możliwości organizacyjnych i infrastrukturalnych gmin. Jednocześnie jest to propozycja, która musi pozostawać w zgodzie z przepisami prawa Unii Europejskiej. Nadal obowiązuje stopniowe zwiększanie poziomów recyklingu, tak aby do 2030 r. uzyskać 60% recyklingu.

Z perspektywy Stowarzyszenia „Polski Recykling” kluczowe jest, aby ROP wszedł szybko, był sprawny i sprawiedliwy oraz oczywiście uwzględniał niezaprzeczalnie ważną rolę recyklerów w tym modelu; między innymi poprzez bezpośrednie przepływy środków finansowych do branży recyklingu na odpowiednim poziomie. Widzimy zagrożenie w trwającym wokół legislacji konflikcie, co może spowodować blokowanie obecnego projektu. Rozumiemy też obawy dotyczące roli Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, jednakże „wywracanie do góry nogami” tego projektu na obecnym etapie spowoduje kolejne opóźnienia we wprowadzeniu ROP-u. W sytuacji, gdy recyklerzy mierzą się z ogromnym kryzysem w swojej branży, w obecnym systemie widzimy wiele nieprawidłowości, a dostawy ropy i surowców są zablokowane lub mocno zaburzone, po prostu nie możemy sobie na to dłużej pozwolić jako branża odpadowa, obywatele oraz państwo.

Nowy ROP po staremu

Musimy wprowadzić ROP

Wprowadzenie ROP nie jest dziś kwestią wyboru, lecz koniecznością. Jego wdrożenie ma szansę uporządkować cały system: skłonić producentów do upraszczania składu opakowań, zwiększyć poziom selektywnej zbiórki odpadów nadających się do recyklingu oraz poprawić efektywność ich przetwarzania. W szerszej perspektywie chodzi o coś więcej: o domykanie obiegu surowców, tak aby jak największa część opakowań wracała do systemu i była ponownie wykorzystywana. To z kolei przekłada się nie tylko na czystsze środowisko, ale także na większe bezpieczeństwo i niezależność surowcową – widzimy przecież, że ropa naftowa, z której powstają pierwotne tworzywa sztuczne potrafi znacząco zdrożeć niemal z dnia na dzień.

Oczywiście, każdy systemowy zwrot wiąże się z kosztami i okresem przejściowym, który bywa wymagający dla wszystkich uczestników rynku. Nie zmienia to jednak faktu, że wysiłek ten jest konieczny. Stawką jest bowiem nie tylko większa efektywność gospodarki odpadami, bezpieczeństwo surowcowe, lecz także bardziej sprawiedliwy podział odpowiedzialności i realna poprawa jakości środowiska, w którym funkcjonujemy.

Sławomir Pacek

Stowarzyszenie „Polski Recykling”