Cisy (Taxus) to cenione w ogrodnictwie, zimozielone rośliny iglaste. Na świecie występuje osiem gatunków cisa. Tylko jeden z nich, cis pospolity (Taxus baccata), rośnie naturalnie na terenie Europy, także w Polsce, pozostałe trzy gatunki pochodzą z Azji, a kolejne cztery z Ameryki Północnej. 
Cisy to zimozielone drzewa lub krzewy o nieregularnym pokroju. Tworzą spłaszczone, niekłujące igły, zwykle ciemnozielone i błyszczące, ułożone na pędach dwustronnie, grzebieniasto. Cisy są roślinami dwupiennymi, na jednych osobnikach tworzą wyłącznie kwiaty żeńskie (niepozorne, osadzone w kątach igieł), na innych tylko kwiaty męskie (w postaci pylących wiosną, drobnych szyszek). Nasiona cisów otoczone są mięsistą, czerwoną osnówką – jest to jedyna część rośliny, która nie zawiera trującego dla ludzi alkaloidu taksyny.

Najwolniej rosnący, ale najdłużej żyjący

Występujący u nas cis pospolity to gatunek długowieczny, zaliczany do najwolniej rosnących i najdłużej żyjących w kraju drzew iglastych. Wiek najstarszego cisa, rosnącego w Henrykowie Lubańskim na Dolnym Śląsku, oszacowano na 1300 lat. Informacja, że cis jest najstarszym drzewem w Polsce, często budzi zaskoczenie i zdziwienie, bo powszechnie uważa się, że najdłużej żyjącymi u nas drzewami są majestatyczne dęby. Tymczasem cis Henrykowski, jak się go potocznie nazywa, jest raczej niepozornym drzewem, ma zaledwie 13 m wysokości. W 1989 r. został  uderzony przez piorun, który wypalił część pnia, ale drzewo wciąż żyje i ma się całkiem dobrze jak na „tysiąclatka”. Władze gminy Lubań wskazują cis Henrykowski jako swoją największą atrakcję turystyczną.

Toksyczna magia?

Cisowi pospolitemu od stuleci przypisywano różne, nierzadko magiczne, właściwości. Drzewo już w starożytności wzbudzało respekt, a nawet strach. Toksyczne właściwości zawartej w roślinie taksyny wykorzystywali Gallowie do zatruwania strzał. W średniowieczu uważano, że samo przebywanie w cieniu cisa jest szkodliwe, a zaśnięcie pod drzewem może przynieść śmierć. W starożytnej Grecji, ale także wśród Słowian, cis kojarzony był z obrzędami związanymi ze śmiercią i pogrzebem. Noszone w żałobie wianki, uplecione z jego gałęzi, miały chronić przed duchami i diabłem.

Cenny surowiec

Średniowieczny strach przed rośliną nieco ustąpił, gdy odkryto cenne właściwości cisowego drewna, jednego z najtrwalszych, bardzo twardego, ale jednocześnie elastycznego, które wykorzystywano do wyrobu mebli, łuków i kusz. Cis pospolity był pierwszym gatunkiem drzewiastym objętym w Polce ochroną. W trosce o zachowanie gatunku, w 1423 r., na mocy statutu warckiego, wydanego przez króla Władysława Jagiełłę, ograniczono pozyskiwanie drewna cisa, które jako cenny surowiec do wyrobu broni eksportowano do Anglii, Niderlandów i państwa zakonnego. Dzisiaj naturalne stanowiska cisa pospolitego można podziwiać w nielicznych miejscach w kraju, m.in. na terenie Borów Tucholskich, w okolicach Częstochowy, Radomska i Szczecinka.

Zdolności regeneracyjne

Cis wykazuje wysokie zdolności regeneracyjne, może być silnie przycinany oraz formowany. Cięcie indukuje rozwój nowych pędów, dzięki czemu rośliny szybko się zagęszczają. Dlatego cisy zaczęto wykorzystywać w XVIII w. do tworzenia ogrodów francuskich, w których dominują formy strzyżone, a roślinom nadaje się różnorodne kształty brył geometrycznych i figur. Obok cisa podstawowym gatunkiem sadzonym w ogrodach francuskich, równie dobrze poddający się formowaniu, był bukszpan wieczniezielony.

Moda na cisy

Obecnie, na skutek rozprzestrzeniania się ćmy bukszpanowej oraz chorób grzybowych atakujących bukszpany, dochodzi do masowego zamierania tych roślin na terenie Europy. W ich miejsce najczęściej wprowadza się cisy. Rośliny te są tolerancyjne w stosunku do światła. Jako jedne z niewielu z grupy roślin iglastych mogą być sadzone w cieniu i na stanowiskach słonecznych. Dobrze rosną na glebach wapiennych, o pH obojętnym ...