Ochrona krajobrazu

Krajobraz wiejski obejmuje tereny wykorzystywane rolniczo z przewagą mozaikowo rozmieszczonych użytków rolnych wraz z osad­nictwem wiejskim i nierównomiernym występowaniem lasów i jezior. Krajobraz urozmaica pagórkowata rzeźba terenu, bardzo zróżnicowane elementy archi­tektury (m.in. kościoły, drewniane wiatraki, założenia dworsko-parkowe) oraz rozłogi pól z zadrzewieniami śródpolnymi.

Krajobraz leśny obejmuje zwarte kompleksy leśne, głównie w północno-zachodniej części województwa (Puszcza Notecka).

W krajobrazie łąkowym, obejmującym tereny dolinne, przyrzeczne, starorzecza i inne obniżenia trwale lub czasowo wypełnione wodą oraz tereny podmokłe, przeważają zbiorowiska roślinne nieleśne siedlisk mokrych i bagiennych.

Krajobraz zurbanizowany obejmuje tereny miast (historyczne założenia urbanistyczne, obszary zabudowy mieszkaniowej, centra handlowe i składowo-magazynowe, kompleksy przemysłowe, tereny sportowo-rekreacyjne).

Obszary w rejonie Konina i Turku przekształcone wskutek eksploatacji węgla brunatnego wraz z wielkoprzestrzennymi wyrobiskami i zwałowiskami oraz z zabudów infrastrukturą naziemną związaną z górnictwem odkrywkowym to krajobraz przekształcony.

Efektem historii rozwoju przestrzennego Wielkopolski jest zachowane dziedzictwo kulturowe. Szczególne znaczenie dla kra­jobrazu mają: układy przestrzenne miast i wsi o zachowanych walorach historycznych i kompozycyjnych, aleje drzew i pasy zadrzewień śródpo­lnych, charakterystyczne dla komponowanego krajobrazu rolniczego, szczególnie w rejonie Turwi (Park Krajobrazowy im. gen. Dezyderego Chłapowskiego), parki pałacowe i dworskie występujące głównie w środkowej i południowej części województwa oraz szereg obszarów o wysokich wartościach kulturowych mających zasadniczy wpływ na współczesny charakter krajobrazu i stanowiące o naszej tożsamości [Krajobrazy Wielkopolski. Miasta … 2023; Krajobrazy Wielkopolski. Narzędzia ochrony … 2023]. Zalicza się do nich obszary:

• o zachowanych cechach krajobrazu historycznie ukształto­wanego przez działalność zakonów: Cysterek i Cystersów w okolicach Owińsk, Wągrowca, Ołoboku, Obry, Wielenia i Przemętu, Benedyktynów w okolicach Lubinia i Krzywinia oraz przez kultywowanie tradycji religijnych w Skrzatuszu, Górce Klasztornej, Ujściu, Licheniu, Tursku, Kopaszewie-Rąbiniu;
• o zachowanych cechach krajobrazu ukształtowanego historycznie przez działalność sławnych rodów, m.in. w okolicach Antonina, Leszna i Rydzyny oraz Kórnika i Rogalina;
• o zachowanych cechach krajobrazu ukształtowanego przez zasady prawne i obyczajowe obowiązujące w różnych okresach hi­storycznych i kształtujące przestrzeń miast, m.in. Grodziska Wielko­polskiego, Kalisza, Leszna, Łobżenicy, Osiecznej, Poznania, Rawicza i Zdun;
• związane z kulturą ludową grup etnograficznych, które zachowały poczucie własnej odrębności: Bambrzy, Biskupianie, Chazacy, Pałuczanie, Tośtoki.

Są to także obszary tradycyjnego osadnictwa wiejskiego, m.in. trwające od początku XVIII wieku osadnictwo olęderskiej w rejonie No­wego Tomyśla, Grodziska Wielkopolskiego, Opalenicy, Pyzdr oraz olęderskie i pochodzące z drugiej połowy XVIII wieku i początków XIX wieku osadnictwo fryderycjańskie w Dolinie Noteci. Na terenie ziemi nowotomyskiej spotykane są dwa rodzaje osad złożonych z gospodarstw (tzw. hub): rzędówki i ulicówki z polami biegnącymi prostopadle do cieków lub terenów podmokłych oraz gospodarstwa samotnicze, zlokalizowane w środku prostokątnego, wykarczowanego terenu leśnego, połączone drogą dojazdową z traktem głównym. Unikatowy krajobraz tych terenów to porozrzucane swobodnie zagrody, brak większych zwartych wsi, stosunkowo duże obszary leśne, gęsta sieć nieutwardzonych dróg i duktów, liczne małe stawy, kanały i rowy oraz pola uprawne chmielu i wikliny. Kolonizacja niecki nowotomyskiej opierała się głównie na kolonistach niemieckich pochodzących z Nowej Marchii, Śląska i Pomorza (protestanci), jak również z Bawarii i Szwabii (katolicy). Późniejsze fale osadników to także Polacy i w niewielkim stopniu Czesi z Moraw i Śląska. Kolonizacja fryderycjańska to akcja osadnicza, rozpoczęta przez króla Prus Fryderyka II Wielkiego Hohenzollern we wschodnich Prusach. Miała ona na celu wykorzystanie gospodarcze nieużytkowanych dotąd terenów (bagna, lasy) oraz trwałe związanie kolonizowanych obszarów z państwem pruskim poprzez ściągnięcie niemieckojęzycznych, protestanckich osadników z Prus. Zbliżona do kolonizacji fryderycjańskiej była kolonizacja józefińska przeprowadzana przez cesarza Józefa II Habsburga na ziemiach zaboru austriackiego. Jako planowa akcja osadnicza przebiegała ona na terenach wyżynnych i górskich, gdzie występował jednak inny układ gruntów niż na terenie zaboru pruskiego. 

Prawna ochrona krajobrazu

W polskim prawodawstwie nadal brak jest kompleksowego uregulowania zasad ochrony krajobrazu. Problematyka ta zawarta jest w różnych aktach prawnych dotyczących m.in., zagospodarowania przestrzennego oraz środowiska przyrodniczego i kulturowego. Skupiają się one jednak głównie na regulacji zasad ochrony wyłącznie takich elementów przyrodniczych i kulturowych, które uważane są za wartościowe. To jednak tylko jedne z wielu części składowych tworzących krajobraz.

W 2015 roku podjęto próbę implementacji do polskiego prawa zapisów Europejskiej Konwencji Krajobrazowej [Europejska Konwencja … 2000] poprzez wprowadzenie tzw. „ustawy krajobrazowej” [Ustawa … 2015]. Przed wejściem w życie tej ustawy (11.09.2015 r.) zarządzanie krajobrazem w Polsce na poziomie regionalnym, nie miało żadnych podstaw prawnych.

Ochrona krajobrazu na podstawie ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym

 Główną podstawą ochrony krajobrazu na poziomie gminy jest określenie polityki przestrzennej gminy poprzez studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego (plan ogólny gminy) oraz planowanie miejscowe [Ustawa … 2003: Rozdział 2. Planowanie przestrzenne w gminie, art. 9-37na].

Pojęcie studium do systemu planistycznego wprowadziła ustawa o zagospodarowaniu przestrzennym [Ustawa … 1994]. Studium było podstawowym dokumentem kreującym politykę przestrzenną gminy, określając w sposób ogólny politykę przestrzenną i lokalne zasady zagospodarowania gminy. Obok miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego było aktem planowania przestrzennego i w systemie planistycznym zaliczane było do aktów planowania ogólnego. Nie było natomiast aktem prawa miejscowego, a więc nie zawierało przepisów powszechnie obowiązujących i nie mogło być podstawą do wydania decyzji administracyjnych. Miało za to charakter aktu kierownictwa wewnętrznego, obowiązującego w systemie organów gminy. Wiązało wójta, burmistrza i prezydenta miasta przy sporządzaniu miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego i służyło koordynacji ustaleń tych planów. Pełniło także swego rodzaju funkcję promocyjną poprzez  ukazanie gospodarczych i przestrzennych perspektyw rozwoju gminy.

Nowelizacja ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym [Ustawa … 2023] zmieniła obowiązującą od ponad 20 lat politykę w zakresie planowania i zagospodarowania przestrzennego. Gminy zostały zobligowane do przygotowania i uchwalenia planu ogólnego, nowego narzędzia planistycznego, które zastąpi dotychczas obowiązujące studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego [Rozporządzenie … 2025]. Od 24 września 2023 roku nie uchwala się już studium lecz plan ogólny gminy. Pierwotnie zakładano, że studia będą obowiązywać ko końca 2025 roku. Obecnie obowiązywanie dotychczasowych studiów zostało wydłużone do 30 czerwca 2026 roku [Ustawa … 2025]; może ono w tym okresie być zmieniane Pozwoli to gminom na dokończenie procedur sporządzania planów ogólnych bez zawieszenia uchwalania planów miejscowych oraz wydawania decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu. Wydłużenie terminu o 6 miesięcy pomoże w szczególności tym gminom, które natrafiły na problemy dotyczące uzgadniania projektu planu ogólnego z właściwymi organami i instytucjami.

Plan ogólny gminy jest dokumentem w randze aktu prawa miejscowego określającym politykę przestrzenną gminy oraz jej sposób zagospodarowania; stanowi prawną podstawę decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu. Sporządzany jest dla obszaru całej gminy, z wyłączeniem terenów zamkniętych, tj. zgodnie z prawem geodezyjnym i kartograficznym terenów o charakterze zastrzeżonym ze względu na obronność i bezpieczeństwo państwa oraz terenów ustalanych przez właściwych ministrów i kierowników urzędów centralnych w drodze decyzji [Ustawa … 1989: art. 2 ust. 9, art. 4 ust. 2, art. 13 ust. 3, art. 22]. Gminy muszą sporządzić plany ogólne, bowiem bez nich nie będą mogły prowadzić polityki przestrzennej, przyjmować nowych miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego oraz wydawać decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu dla obszarów nie objętych planami miejscowymi.

W planie ogólnym określa się strefy planistyczne i gminne standardy urbanistyczne. Można określić także obszary uzupełnienia zabudowy oraz obszary zabudowy śródmiejskiej. W ustaleniach planu ogólnego określa się, uwzględniając rozwój przestrzenny gminy, w szczególności:

• politykę przestrzenną gminy, określoną w strategii rozwoju gminy lub strategii rozwoju ponadlokalnego,
• ustalenia planu zagospodarowania przestrzennego województwa, 
• znajdujące się na obszarze gminy:

– formy ochrony przyrody i ich otuliny,

– obszary szczególnego zagrożenia powodzią, wały przeciwpowodziowe i pasy o szerokości 50 m od stopy wału,

– obszary gruntów zmeliorowanych, 

– tereny, na których występują ruchy masowe oraz zagrożone tymi ruchami,

– strefy ochronne ujęć wody,

– obszary ochronne zbiorników wód śródlądowych,

– tereny górnicze i obszary górnicze wraz z filarami ochronnymi,

– udokumentowane złoża kopalin, kompleksy podziemnego składowania dwutlenku węgla i podziemne bezzbiornikowe magazyny substancji,

– obszary uzdrowisk oraz obszary ochrony uzdrowiskowej,

– zabytki objęte niektórymi formami ochrony wskazane w przepisach o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami [Ustawa … 2003] lub ujęte w wojewódzkiej albo gminnej ewidencji zabytków oraz dobra kultury współczesnej, 

– obszary pomników zagłady i ich strefy ochronne,

– tereny zamknięte i ich strefy ochronne,

– obszary ograniczonego użytkowania,

– obszary wymagające przekształceń, rehabilitacji, rekultywacji lub remediacji,

– obszary zdegradowane i obszary rewitalizacji

– obszary ciche w aglomeracji i poza aglomeracją,

– grunty rolne stanowiące użytki rolne klas I–III oraz grunty leśne, 

– zakłady o zwiększonym i dużym ryzyku wystąpienia poważnej awarii przemysłowej,

– obszary pasa nadbrzeżnego, w tym w szczególności pasa technicznego;

• rozmieszczenie istniejących i planowanych obiektów infrastruktury społecznej, transportowej i technicznej wraz z obowiązującymi dla nich ograniczeniami w zagospodarowaniu;
• rekomendacje i wnioski zawarte w audycie krajobrazowym oraz krajobrazy priorytetowe;
• opracowanie ekofizjograficzne w zakresie wymagań, o których mowa w ustawie Prawo ochrony środowiska [Ustawa … 2001: art. 72 ust. 4-6; Rozporządzenie … 2002];
• zapotrzebowanie na nową zabudowę mieszkaniową w gminie.

Na obszarze objętym planem ogólnym wyznacza się strefy planistyczne z katalogu 13 rodzajów stref: usługowa, handlu wielkopowierzchniowego, gospodarcza, produkcji rolniczej, infrastrukturalna, zieleni i rekreacji, cmentarzy górnictwa, otwarta, komunikacyjna oraz strefy wielofunkcyjne z zabudową mieszkaniową wielorodzinną, jednorodzinną i zagrodową. Wyznaczając strefy planistyczne w pierwszej kolejności uwzględnia się obszary, dla których w obowiązujących miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego określono przeznaczenie umożliwiające realizację funkcji mieszkaniowej oraz obszary uzupełnienia zabudowy w ramach zabudowy już istniejącej. Suma chłonności w strefach planistycznych w całej gminie, w tym lub w istniejącej zabudowie, nie może być mniejsza niż 70% oraz większa niż 130% wartości zapotrzebowania na nową zabudowę mieszkaniową w gminie. W przypadku kiedy suma chłonności jest większa niż 130% wartości zapotrzebowania na nową zabudowę w gminie dopuszcza się wyznaczenie stref planistycznych wielofunkcyjnych z zabudową mieszkaniową wielorodzinną, jednorodzinną lub zagrodową  dopuszcza się wyznaczenie stref planistycznych na obszarach realizacji funkcji mieszkaniowej oraz nie wyznacza się tych stref planistycznych na pozostałych obszarach gminy.

Gminne standardy urbanistyczne obejmują gminny katalog stref planistycznych oraz mogą obejmować gminne standardy dostępności infrastruktury społecznej. W gminnym katalogu stref planistycznych określa się:

• profil funkcjonalny,
• wartości maksymalnej nadziemnej intensywności zabudowy, maksymalnej wysokości zabudowy oraz maksymalnego udziału powierzchni zabudowy,
• wartości minimalnego udziału powierzchni biologicznie czynnej.

Gminne standardy dostępności infrastruktury społecznej obejmują zasady zapewnienia dostępu do szkoły podstawowej (w odległości 1500 m w miastach i 3000 m poza miastami) oraz obszarów zieleni publicznej  (dostępne w odległości 1500 m w przypadku obszarów zieleni o powierzchni co najmniej 3 ha, a w odległości 3000 m dla obszarów wielkości co najmniej 20 ha). Dopuszczone jest jednak ustalenie w gminie innych wartości odległości od obiektów infrastruktury społecznej i innych wartości powierzchni obszarów zieleni publicznej. W ramach gminnych standardów dostępności dopuszcza się też ustalenie zasad zapewnienia dostępu do innych obiektów np. przedszkola, żłobka, ambulatorium podstawowej opieki zdrowotnej, biblioteki, domu kultury, domu pomocy społecznej, urządzonego terenu sportu, przystanku publicznego transportu zbiorowego, placówki pocztowej, apteki, posterunku policji lub posterunku jednostki ochrony przeciwpożarowej. Możliwe jest ustalenie różnych regulacji dla różnych obszarów gminy, w tym objęcie standardami części gminy, określając w sposób jednoznaczny granice tych części. Tereny zabudowy zagrodowej mogą zostać wyłączone z obowiązku zapewnienia dostępu do określonych obiektów infrastruktury społecznej. W przypadku ustalenia gminnych standardów dostępności infrastruktury społecznej są one wiążące dla nowo sporządzanych planów miejscowych i nowo wydawanych decyzji o warunkach zabudowy.

Przygotowanie planów ogólnych jest obecnie bardzo istotne. Ich brak uniemożliwiłby samorządom lokalnym prowadzenie jakichkolwiek prac o charakterze planistycznym na terenie gminy. Mogłoby dojść do sytuacji, w której inwestycje będą realizowane wyłącznie na obszarach, dla których obowiązują plany miejscowe, uchwalone jeszcze przed zmianami ustawy.

W 2024 roku nad opracowaniem planów ogólnych pracowało już około 1,5 tys. gmin spośród 2477 gmin (w tym gminy mające status miasta na prawach powiatu, stan w 2024 r.) występujących w Polsce (dane Ministerstwa Rozwoju i Technologii, stan na 26.11.2024 r.) [Polska w liczbach … 2024]. W województwie wielkopolskim według stanu na koniec I kwartału 2025 roku do sporządzenia planu ogólnego przystąpiło 225 gmin (99,6% gmin wielkopolskich; woj. wielkopolskie dzieli się na 4 miasta na prawach powiatu, 31 powiatów i 226 gmin). Odsetek gmin, które przystąpiły do poszczególnych etapów sporządzania planów ogólnych  był następujący: uchwała o przystąpieniu – 99,6%, zbieranie wniosków – 94,7%, opiniowanie i uzgadnianie – 1,8%, konsultacje społeczne – 0%, uchwalenie planu ogólnego – 0% [Stan prac planistycznych … 2025].

Ochrona krajobrazu na podstawie ustawy o ochronie przyrody

Wyróżniające się w przestrzeni obszary o szczególnych wartościach przyrodniczych i krajobrazowych objęte są różnymi formami ochrony przyrody [Ustawa … 2004: art. 6 ust. 1]. Ponieważ pełnią one zróżnicowaną rolę i służą rozmaitym celom, dlatego charakteryzują się odmiennym reżimem ochronnym oraz zakresem ograniczeń w sposobie użytkowania terenów. Do form ochrony przyrody, w których aspekt ochrony krajobrazu jest istotny, wymienić należą parki narodowe, rezerwaty przyrody, parki krajobrazo­we, obszary chronionego krajobrazu oraz zespoły przyrodniczo-krajobrazowe. Podstawowymi dokumentami umożliwiającym właściwe realizowanie działań ochronnych dla parków narodowych, rezerwatów przyrody oraz parków krajobrazowych, są plany ochrony. Do czasu uchwalenia pla­nów ochrony parków narodowych i rezerwatów przyrody sporządza się projekty zadań ochronnych [Ustawa … 2004: art. 18-22], zgodnie z przyjętymi zasadami związanymi z trybem sporządzania planu ochrony, zakresem prac na potrzeby sporządzania projektu planu ochrony w parku narodowym, rezerwacie przyrody i parku krajobrazowym, trybem dokonywania zmian w planie ochrony oraz zakresem i sposoby ochrony zasobów, tworów i składników przyrody [Rozporządzenie … 2005]. Najwyższy reżim ochrony wyróżnia parki narodowe i rezerwaty przyro­dy. Obszary te charakteryzują się na ogół stosunkowo dobrym stanem zachowa­nia walorów przyrodniczych i krajobrazowych.

Ochrona krajobrazu na podstawie ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami

Zasoby dziedzictwa kulturowego, obok wartości przyrodniczych, należą do najważniejszych elementów kształtujących krajobraz i świadczących o jego wartości, głównie historycznej i artystycznej.

W ustawie o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami  [Ustawa … 2003] określo­ny został przedmiot, zakres i formy ochrony zabytków.  Ochronie i opiece podlegają, bez względu na stan zachowania [Ustawa … 2003: art. 6 ust. 1]: zabytki nieruchome (w szczególności krajobrazy kulturowe, układy urbanistyczne, ruralistyczne i zespoły budowlane, dzieła architektury i budownictwa, dziełami budownictwa obronnego, obiekty techniki, zwłaszcza kopalnie, huty, elektrownie i inne zakłady przemysłowe, cmentarze, parki, ogrody i inne formy zaprojektowanej zieleni, miejsca upamiętniające wydarzenia historyczne względnie działalność wybitnych osobistości lub instytucji), zabytki ruchome zabytki archeologiczne (w szczególności pozostałości terenowe pradziejowego i historycznego osadnictwa, cmentarzyska, kurhany, relikty działalności gospodarczej, religijnej i artystycznej). Ochronie mogą podlegać także nazwy geograficzne, historyczne lub tradycyjne nazwy obiektu budowlanego, placu, ulicy lub jednostki osadniczej.

Ochrona po­lega na zapobieganiu zagrożeniom dla wartości kulturowych, w tym zapewnianiu warunków prawnych, organizacyjnych i finansowych umożliwiających ich zachowanie oraz udaremnianie niszczenia i kradzieży, a także na uwzględnianiu ich ochrony w planowaniu i zago­spodarowaniu przestrzeni oraz kształtowaniu środowiska przyrodniczo-kulturowego.. Działania te reali­zowane są m.in. poprzez obejmowanie obiektów i obszarów o warto­ści historycznej i artystycznej jedną z form ochrony zabytków, jakimi są [Ustawa … 2003: art. 8 ust. 1]: wpis do rejestru zabytków, wpis na Listę Skarbów Dziedzictwa, uznanie za pomnik historii, utworzenie parku kulturowego ustalenia ochrony w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego albo w decyzjach o ustaleniu lokalizacji lub realizacji różnych inwestycji, w tym inwestycji celu publicznego.

Formy ochrony, oprócz bezpośred­niego zachowania obiektu, mają na celu także ochronę ich najbliższe­go otoczenia. Z wyjątkiem ustanowienia parku kulturowego [Ustawa … 2003: art. 16-17], który może obejmować przestrzeń w rozległym, panoramicznym zakresie, pozosta­łe formy nie są wystarczającym narzędziem, by chronić obiekty wraz z szerokim kontekstem krajobrazowym, w którym ochronie podlegałyby również przedpola ekspozycji, osie czy ciągi widokowe.

Zagadnienia ochrony wartości kulturowych podejmowane są również w krajowych, regionalnych i lokalnych dokumentach planistycznych. Uwzględnia się w nich Krajowy program ochrony zabytków i opieki nad zabytkami [Ustawa … 2003: art. 84-86;  Uchwała … 2023], określa się rozwiązania zapobiegające zagrożeniom zabyt­ków oraz ustala zasady zagospodarowania tereny z uwzględnieniem opieki nad zabytkami. W dokumentach szczebla lokalnego (wojewódzkie, powiatowe i gminne programy opieki nad zabytkami) [Ustawa … 2003: art. 87] uwzględ­nia się w szczególności obiekty wpisane do rejestru zabytków wraz z ich otoczeniem, ujęte w ewidencji zabytków oraz objęte formą ochro­ny jaką jest park kulturowy.

Poza wymienionymi formami ochrony zabytków, narzędziem istot­nym dla ochrony krajobrazu są strefy ochrony konserwatorskiej ustalane w zależności od potrzeb w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego [Ustawa … 2003: art. 19 ust. 3]. Obejmują one obszary, na których obowiązują określone ustaleniami planu ograniczenia, zakazy i nakazy mające na celu ochronę znajdujących się na tym obszarze zabytków. Mogą to być strefy ochrony konserwatorskiej w miejskich zespołach zabytkowych (ścisła i pośrednia), strefy ochrony obszarów ekspozycji, obejmujące obszary stanowiące zabezpieczenie właściwego eksponowania zespoły lub obiektów zabytkowych oraz stre­fy ochrony krajobrazu, obejmujące obszary krajobrazu integralnie związanego z zespołem zabytkowym.

dr hab. Krzysztof Kasprzak

professor emeritus Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu

przewodniczący Rady Programowej Wydawnictw Branżowych ABRYS

prof. dr hab. Beata Raszka

Instytut Gospodarki Przestrzennej Wydziału Gospodarki Przestrzennej i Architektury Krajobrazu Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu

członkini Rady Programowej Wydawnictw Branżowych ABRYS

Europejska Konwencja Krajobrazowa

Bibliografia

Audyt krajobrazowy województwa wielkopolskiego. Identyfikacja – Charakterystyka – Ochrona. Wielkopolskie Biuro Planowania Przestrzennego w Poznaniu, Poznań 2023, 184 s.

Janota Baranowska M., Marcinek R., Myczkowski Z. 2007. Czerwona Księga Krajobrazu Polski. Czasopismo Techniczne. Architektura, 104, 10, 5-A, s. 43-45.

Krajobraz Wielkopolski. Narzędzia ochrony. Wielkopolskie Biuro Planowania Przestrzennego, Poznań 2016, 24 s.

Krajobrazy Wielkopolski. Miasta. Wielkopolskie Biuro Planowania Przestrzennego, Poznań 2023, 124 s.

Majchrowska A. 2007. Realizacja zapisów Europejskiej Konwencji Krajobrazowej. Czasopismo Techniczne. Architektura, 104, 7-A, s. 179-184.

Polska w liczbach 2024. Główny Urząd Statystyczny – Departament Opracowań Statystycznych, Warszawa 2024.

Akty prawne

EUROPEJSKA KONWENCJA KRAJOBRAZOWA, sporządzona we Florencji dnia 20 października 2000 r. Dz. U. z 2006 r. Nr 94, poz. 98.

Ustawa z dnia 17 maja 1989 r. Prawo geodezyjne i kartograficzne. tj.: Dz. U. z 2024 r. poz. 1151, z późn. zm.

Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. o zagospodarowaniu przestrzennym. Dz. U. Nr 89, poz. 415.

Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo Ochrony Środowiska. tj.: Dz. U. z 2025 r. poz. 647.

Ustawa z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym. tj.: Dz. U. z 2024 r. poz. 1130, z późn. zm.

Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. tj.: Dz. U. z 2024 r. poz. 1292, z późn. zm.

Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody. tj.: Dz. U. z 2024 r. poz. 1478, z późn zm.

Ustawa z dnia 24 kwietnia 2015 r. o zmianie niektórych ustaw w związku ze wzmocnieniem narzędzi ochrony krajobrazu. Dz. U. poz. 774, z poźn. zm.

Ustawa z dnia 7 lipca 2023 r. o zmianie ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym oraz niektórych innych ustaw. Dz. U. poz. 2023.

Ustawa z dnia 4 kwietnia 2025 r. o zmianie ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym oraz niektórych innych ustaw. Dz. U. poz. 527.

Uchwała Nr 242 Rady Ministrów z dnia 8 grudnia 2023 r. w sprawie „Krajowego programu ochrony zabytków i opieki nad zabytkami na lata 2023-2026”. M. P. poz. 1470 (załącznik do uchwały: Krajowy programu ochrony zabytków i opieki nad zabytkami na lata 2023-2026. Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, 145 s.).

Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 września 2002 r. w sprawie opracowań ekofizjograficznych. Dz. U. Nr 155, poz. 1295.

Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 12 maja 2005 r. w sprawie sporządzania projektu planu ochrony dla parku narodowego, rezerwatu przyrody i parku krajobrazowego, dokonywania zmian w tym planie oraz ochrony zasobów, tworów i składników przyrody. Dz. U. Nr 94, poz. 794.

Rozporządzenie Ministra Rozwoju i Technologii z dnia 8 grudnia 2023 r. w sprawie projektu planu ogólnego gminy, dokumentowania prac planistycznych w zakresie tego planu oraz wydawania z niego wypisów i wyrysów. Dz. U. poz. 2758.

Netografia

Audyt krajobrazowy województwa wielkopolskiego. Wielkopolskie Biuro Planowania Przestrzennego w Poznaniu; https://bip.umww.pl/292—505—k_332—audyt-krajobrazowy-wojewodztwa-wielkopolskiego (dostęp: 8.07.2025).

Stan prac planistycznych nad planami ogólnymi w województwie wielkopolskim (stan po I kwartale 2025). Wielkopolskie Biuro Planowani a Przestrzennego; https://wbpp.poznan.pl/295/stan-prac-planistycznych-nad-planami-ogolnymi-w-wojewodztwie-wielkopolskim./html (dostęp: 8.07.2025).