Zrozumieć wodę – czyli projektować z wodą, nie przeciw niej

Woda to fundament życia na Ziemi. Kształtuje krajobrazy naturalne oraz miejskie. To nie tylko element, który zaspokaja nasze podstawowe potrzeby, ale także kluczowy czynnik wpływający na bioróżnorodność, zdrowie środowiska i jakość życia. W obliczu globalnych wyzwań, takich jak zmiany klimatyczne, urbanizacja czy zanieczyszczenie środowiska, musimy zrozumieć, jak projektowanie ekosystemowe może pomóc nam w lepszym zarządzaniu tym cennym zasobem. Stąd tegoroczna konferencja WAK 2025, organizowana przez Stowarzyszenie Architektury Krajobrazu, poświęcona jest wodzie. 

Projektować z wodą

– Nie starajmy się zrozumieć wody, tylko procesy, w których ona uczestniczy – zaznaczył dr hab. Tomasz Jurczak z Uniwersytetu Łódzkiego, przypominając, że woda nie jest osobnym bytem, lecz częścią złożonego krajobrazowego systemu.

Jak zauważył, krajobraz, który potrafi zatrzymać wodę, to inwestycja na dekady. A mimo to nadal traktujemy wodę w kategoriach problemu: raz mamy jej za mało, raz za dużo, a czasem jest po prostu zanieczyszczona. Tymczasem po cichu umierają małe rzeki – jak Bzura w Łodzi – podczas gdy w tym samym czasie miasta toną po intensywnych ulewach. To paradoks: wody mamy tyle samo, ale zaburzyliśmy jej obieg.

Jurczak wskazał, że niestabilność cyklu hydrologicznego to wprost efekt zmian klimatu. Polska ma jedynie ok. 1600 m³ wody na mieszkańca, a rosnące temperatury i skracająca się pokrywa śnieżna (z 70 dni w latach 70. do zaledwie 20 dziś) utrudniają naturalne zasilanie wód gruntowych. – Krajobraz jest kluczem do pozyskiwania wody – i to on powinien stać się punktem wyjścia do planowania – podkreślał naukowiec.

W jego ujęciu błękitno-zielona infrastruktura to infrastruktura krytyczna – równie ważna jak sieci energetyczne czy teleinformatyczne. – Skoro nie przesuwamy gazociągu, projektując nowe inwestycje, dlaczego tak lekko przychodzi nam likwidować zadrzewienia czy mokradła? – pytał retorycznie.

Prelegent przywołał liczne przykłady wdrożeń z Łodzi i Radomia, gdzie zastosowano hybrydowe rozwiązania łączące technologie hydrotechniczne z biologicznymi procesami oczyszczania wody. Mówił też o projektach LIFE, które rozwijają narzędzia do zarządzania błękitno-zieloną infrastrukturą w skali europejskiej, m.in. wskaźnik Cool City Index pozwalający ocenić potencjał adaptacyjny miast.

Na zakończenie zaapelował do projektantów, by zastanawiali się ile wody ich projekt potrafi zatrzymać? Czy poprawia jej jakość? Czy wspiera bioróżnorodność i edukację społeczną? -Może zamiast projektować z głową, powinniśmy projektować z wodą? – zapytał retorycznie.

Wiedza o wodzie a edukacja w branży

Konferencja, jak co roku, była również przestrzenią do żywej wymiany myśli. Podczas pierwszego panelu uczestnicy próbowali zidentyfikować największe bariery w efektywnej gospodarce wodnej. Co zdiagnozowali?

Brakuje odwagi i narzędzi projektowych – projektanci często wiedzą, co zrobić, ale przepisy, przyjęte praktyki i obawa przed ryzykiem powodują, że powielają stare schematy. Woda „stuletnia” staje się „dziesięcioletnią” i wymaga nowego podejścia do projektowania.

Potrzeba patrzenia w skali zlewni – działki, granice administracyjne czy typowe procedury nie zastąpią myślenia w kontekście całego ekosystemu. Woda nie zna granic, a jej gospodarka wymaga podejścia całościowego.

Edukacja i współpraca międzybranżowa – wciąż brakuje wspólnego języka między architektami, drogowcami, hydrotechnikami i zarządcami terenów. Ważne jest uczenie krytycznego myślenia, sprawczości i przywództwa w działaniu.

Rola społeczności i partycypacji obywatelskiej – mieszkańcy, którzy uczestniczą w projektowaniu przestrzeni, lepiej rozumieją wodę i chętniej korzystają z przyjaznych im obszarów. Lokalne zaangażowanie to klucz do sukcesu wdrożeń w miastach.

Narzędzia planistyczne i dobre przykłady miast zagranicznych – procedury wymuszające współpracę inwestorów z miastem, warsztaty urbanistyczne czy odsłanianie rzek w miastach takich jak Łódź pokazują, że zmiana jest możliwa i daje realne efekty.

Mimo wielu wyzwań wciąż mamy ogromną wiedzę, doświadczenie i inspirujące przykłady wdrożeń – zarówno w Polsce, jak i za granicą. Kluczem jest jej praktyczne wykorzystanie, odwaga w projektowaniu i budowanie świadomości społecznej. Woda w miastach może stać się partnerem, a nie problemem – jeśli nauczymy się patrzeć szerzej i działać razem.

Konferencja pokazała, że kluczem do skutecznej gospodarki wodnej w miastach jest edukacja, współpraca międzybranżowa i partycypacja społeczna. Woda w mieście nie musi być problemem – może stać się partnerem w tworzeniu przestrzeni przyjaznej dla mieszkańców, odpornej na zmiany klimatu i pięknej wizualnie.

Patronat medialny nad konferencją objął miesięcznik “Zieleń Miejska”.