Od bioodpadów po materiały budowlane. Co wrzucamy do czarnego worka?

Wynik analizy utwierdza nas także w przekonaniu, że osiągnięcie ponad pięćdziesięcioprocentowego poziomu recyklingu dla wielu gmin może okazać się szczytem możliwości. Trudno o lepszy rezultat w sytuacji, w której nadal tak wielu odpadów mieszkańcy nie zbierają selektywnie, co jest podstawą do ich odzysku i ponownego użycia.

Z jednej strony problemem są nadal braki infrastrukturalne i potrzeba nam inwestycji w branży odpadami. Z drugiej musimy uczyć prawidłowej selektywnej zbiórki u źródła i pracować nad dobrze zorganizowanym systemem rozszerzonej odpowiedzialności producenta.

Naukowa podstawa

Żeby dać dobrą podstawę do dalszej pracy nad ulepszaniem systemu gospodarki odpadami, Interzero Polska we współpracy z Politechniką Częstochowską w ramach programu UNEP/GRID-Warszawa pn. „Climate Leadership” podjęło się analizy tzw. czarnego worka, czyli strumienia odpadów zmieszanych.

Specjaliści przebadali odpady komunalne pochodzące z różnych polskich instalacji. Ich celem była jakościowa analiza frakcji resztkowej i – na jej podstawie – wskazanie grup produktów możliwych do objęcia systemem rozszerzonej odpowiedzialności producenta.

Badanie przeprowadzono w pięciu instalacjach na próbkach odpadów pochodzących z terenów miejskich oraz miejsko-wiejskich, przekazanych w okresie wiosenno-letnim. Wspomniane instalacje należą do poniższych podmiotów:

• Częstochowskiego Przedsiębiorstwa Komunalnego,
• Zakładu Unieszkodliwiania Odpadów Komunalnych „Orli Staw”,
• Miejskiego Przedsiębiorstwa Gospodarki Komunalnej w Katowicach,
• Przedsiębiorstwa Gospodarki Komunalnej w Radomsku,
• spółki MASTER – Odpady i Energia w Tychach.

Metodologia badania jest wypadkową opisanych w raporcie powszechnych metod badawczych, własnych doświadczeń zespołu naukowego Politechniki Częstochowskiej oraz konieczności dostosowania do warunków panujących w danym zakładzie. Analizę „czarnego worka” przeprowadzono na próbie odpadów zmieszanych, pobranej dwukrotnie w każdym z zakładów (masa jednej partii badawczej wynosiła od 350 do 450 kg). Pobraną próbę odpadów umieszczano na płycie betonowej i poddawano ręcznemu sortowaniu i wybieraniu odpadów z próby zgodnie z przyjętą klasyfikacją, a następnie umieszczano je w odpowiednich pojemnikach i ważono. Następnie odpady zawracano do sortowni.

Daleko od unijnych celów. Eksperci rozmawiają o poziomach recyklingu podczas Targów EKOTECH w Kielcach

Co pokazało wnętrze czarnego worka?

Analizowany strumień zmieszanych odpadów komunalnych niestety pokazuje, iż jakość selektywnej zbiórki w polskich domach wciąż pozostawia wiele do życzenia. Po zsumowaniu danych zebranych w toku badania okazało się, że 37% masy odpadów zmieszanych powinno trafić do innych pojemników surowcowych, zgodnie z JSSO. Były to:

• tworzywa sztuczne – 20%,
• papier – 6%,
• bioodpady (dające się wydzielić) – 5%,
• szkło – 4%,
• aluminium i inne metale – 2%.

Najbardziej znaczącą frakcją była tzw. frakcja mokra, która stanowiła 46% badanego materiału. Trudno jednak ocenić, z czego dokładnie się składała, gdyż do tej frakcji zaliczono również niezidentyfikowane odpady zmieszane, czyli całą masę tego, co zostało po ręcznym sortowaniu. Na pewno można postawić hipotezę, że frakcja ta zawierała dużo materiału biodegradowalnego. Jeżeli nadawał się on do selektywnej zbiórki i odzysku, to pogłębił skalę strat cennych surowców (to samo dotyczy małych elementów z papieru czy tworzyw sztucznych, które mogły znaleźć się w tej frakcji).

Pozostałą część analizowanej próby stanowiły:

• odpady higieniczne (np. pieluchy) – 5%,
• tekstylia – 5%,
• materiały budowlane i remontowe – 4%,
• drewno – 1%,
• drobna elektronika i wyposażenie domowe – 2%,
• resztki jedzenia w opakowaniach, odpady medyczne, zabawki, mix fryzjerski – poniżej 1% dla każdej frakcji.

Duża część możliwych do wysortowania odpadów powinna trafić do Punktów Selektywnej Zbiórki Odpadów Komunalnych. Szczegółowe informacje o składzie każdej z badanych próbek znajdują się w raporcie (podobnie jak przykłady poszczególnych odpadów).

ROP nie tylko dla opakowań

Już na etapie przystępowania do badania postawiliśmy tezę, że nie tylko sama konstrukcja i skład materiałowy opakowań sprawiają, że trudno jest poddać je recyklingowi – przyczyną jest również to, co trafia razem z nimi do jednego pojemnika. Z tego powodu zauważamy potrzebę wskazania kolejnych kategorii odpadów, których zagospodarowanie wymaga osobnego finansowania. Po przedstawieniu wyników analizy podjęliśmy zatem próbę wskazania, które frakcje produktów i powstających z nich odpadów powinny zostać objęte systemem rozszerzonej odpowiedzialności producenta w Polsce.

Pierwszą kategorią są jednorazowe produkty higieniczne, tj. pieluchy, podpaski, tampony, wkładki higieniczne oraz inne jednorazowe produkty z kategorii beauty/spa – to grupa odpadów, która ze względu na zawartość materiału biologicznego jest trudna do zagospodarowania; w dodatku dość łatwo może ona wpływać na zanieczyszczenie innych surowców w pojemnikach. Koszty potencjalnego unieszkodliwienia dotykają wtedy nie tylko strumienia tej kategorii, ale również odpadów mających z nimi kontakt.

Drugą kategorią są zabawki i akcesoria dziecięce, w tym akcesoria sportowe, plażowe i pojazdy – to produkty, które bardzo rzadko projektowane są tak, by ułatwić odzysk surowców lub umożliwić ich naprawę.

Trzecia kategoria to jednorazowe produkty medyczne, tj. rękawiczki, maseczki, strzykawki, igły i inne wyroby medyczne (w tym weterynaryjne). Mimo iż mieszkańcy mają możliwość oddawania ich do punktów zbiórki w aptekach lub do PSZOK-ów, dość często można je znaleźć w strumieniu odpadów zmieszanych. To zagrożenie nie tylko dla środowiska, ale również dla pracowników odbierających i zagospodarowujących odpady.

MKiŚ rezygnuje z pomysłu różnicowania opłat za odpady w zależności od ich masy

Od tekstyliów do opon

W raporcie wskazujemy również na możliwość wdrożenia ROP-u dla produktów generujących zmioty i popiół (np. paliwa stałe); same w sobie nie są one wyselekcjonowaną frakcją, można jednak założyć, że trafiały do tzw. frakcji mokrej. Wydzielenie tej frakcji może znacznie podnieść jakość surowców w czarnym pojemniku, czego dowodem jest stosowanie ich selektywnej zbiórki przez część gmin.

Do odpadów zmieszanych wciąż trafiają także tekstylia i odzież, które Ministerstwo Klimatu i Środowiska już nakazuje zbierać selektywnie, a w całej Unii Europejskiej trwają prace nad stworzeniem systemu ROP dla tej frakcji. Jej obecność w „czarnym worku” pokazuje, że UE dobrze zdiagnozowała problem; liczymy zatem na to, że proces legislacyjny będzie postępować szybko.

Strumień zmieszanych odpadów komunalnych zawiera równie produkty, która są już objęte rozszerzoną odpowiedzialnością producenta. Można wśród nich wymienić:

• zużyte opony,
• małogabarytowe elektroodpady (głównie zabawki elektroniczne, żarówki i drobny sprzęt elektryczny i elektroniczny),
• opakowania po olejach, farbach i chemikaliach,
• opakowania wielomateriałowe i trudne w recyklingu (np. folie wielowarstwowe, saszetki).

Więcej pieniędzy, lepsza edukacja

Wobec powyższej listy należy się zastanowić, jak zrewidować przepisy obecnych regulacji, i określić, czego potrzebujemy, aby te odpady były zbierane zgodnie z przepisami. Odpowiedzią będą niewątpliwie zwiększone finansowanie dla systemu gospodarki odpadami, ale też dodatkowe działania edukacyjne. Więcej należy też mówić o modyfikacji systemów zbiórki (chociażby przez poprawę dostępności do PSZOK-ów), a także o wprowadzeniu systemów zbiórek mobilnych lub indywidualnych systemów zgłoszeniowych.

Jednym z najbardziej alarmujących wskaźników jest również wysoka zawartość frakcji mokrej w odpadach zmieszanych. Należy założyć, iż składa się ona w większości z produktów biodegradowalnych i żywności, co skłania do postawienia pytań o skuteczność przepisów o przeciwdziałaniu marnowaniu żywności oraz edukacji w tym zakresie. W obliczu tego problemu powinniśmy wypracować odpowiedni model edukacji i komunikacji z mieszkańcami wytwarzającymi takie odpady.

Sowińska: w ramach systemu kaucyjnego zebrano już 520 mln opakowań

Mamy nad czym pracować

Wyniki badania pokazują, jak wiele jest jeszcze do zrobienia w temacie selektywnej zbiórki u źródła, co ewidentnie oznacza konieczność zwiększenia nakładów na działalność edukacyjną i społeczną. Należy też rozważyć wdrożenie kolejnych systemów rozszerzonej odpowiedzialności producenta, które wspomogą działanie gospodarki komunalnej w kraju.

Zwłaszcza w dobie dyskusji o kształcie ROP-u dla opakowań i przy konieczności implementacji rozporządzenia PPWR należy podkreślić, że nie tylko opakowania mają wpływ na strumień odpadów komunalnych. Zwiększenie finansowania na zagospodarowanie jednej kategorii odpadów nie poprawi wyników całego systemu. Jest on dalece bardziej złożony, bo też odpady, które trafiają do naszych pojemników i worków, charakteryzują się wieloma właściwościami fizycznymi i chemicznymi.

Autorzy raportu liczą, iż będzie stanowił on ważny wkład w podnoszenie świadomości w zakresie prawidłowego postępowania z odpadami oraz stanowił podstawę do dalszej dyskusji o rozwinięciu systemowych rozwiązań dla bardziej zrównoważonej gospodarki odpadami. Zawarte w raporcie obserwacje, rekomendacje i wnioski będą stanowiły podstawę do dalszych działań edukacyjnych, regulacyjnych i strategicznych prowadzonych przez Interzero i UNEP/GRID-Warszawa.

Przemysław Kuna

Interzero Polska

Wszystkie artykuły z miesięcznika “Energia i Recykling” publikujemy w otwartym dostępie!