Nadzieja dla biometanu w nowelizacji ustawy o OZE

Jeżeli dziś ktoś jeszcze uważa, że bioodpady są tylko kłopotliwą frakcją komunalną, którą trzeba odebrać, wywieźć i możliwie tanio zagospodarować, to patrzy na problem zbyt wąsko. Bioodpady są jednym z najcenniejszych strumieni, jakie mamy w całej gospodarce odpadami. To właśnie w nich spotykają się trzy wielkie wyzwania współczesnej Polski: bezpieczeństwo energetyczne, odbudowa materii organicznej w glebie i konieczność zbudowania systemu odpadowego, który nie będzie wyłącznie kosztowny, lecz zacznie wreszcie odzyskiwać realną wartość z tego, co dotąd zbyt często traktowaliśmy jak balast.

Energia i nawóz

Dziś nie wystarczy już mówić o bioodpadach w języku obowiązków, poziomów recyklingu i kolejnych kosztów ponoszonych przez gminy oraz mieszkańców. Trzeba zacząć mówić o nich w języku zasobu. Odpady zielone, kuchenne, gastronomiczne, przeterminowana żywność, frakcje organiczne z handlu, przetwórstwa i magazynowania żywności, a także wiele innych odpadów biodegradowalnych to nie jest wyłącznie problem do zagospodarowania. To jest substrat, źródło energii i potencjał do produkcji nawozów organicznych. To jest wreszcie jeden z najbardziej namacalnych przykładów gospodarki o obiegu zamkniętym, ale pod warunkiem, że przestaniemy myśleć o nim wyłącznie administracyjnie, a zaczniemy technologicznie i systemowo.

W Polsce ten potencjał pozostaje wciąż niewykorzystany, a przecież bioodpady są dziś największą frakcją w selektywnej zbiórce odpadów komunalnych. Już sam ten fakt powinien wystarczyć, by uznać, że bez sensownej strategii dla bioodpadów nie da się zbudować ani efektywnego systemu komunalnego, ani nowoczesnej gospodarki cyrkularnej. Tymczasem przez długie lata bioodpady pozostawały na marginesie wielkiej debaty o transformacji energetycznej. Rozmawialiśmy o fotowoltaice, energetyce wiatrowej, magazynach energii, atomie, a zbyt rzadko o tym, że Polska ma pod ręką ogromny, stabilny i krajowy zasób, który może pracować na nas każdego dnia, a nie tylko wtedy, kiedy świeci słońce lub wieje wiatr.

Fermentować czy kompostować?

Właśnie tu zaczyna się rozmowa o biogazie i biometanie. Nie jako o niszowej technologii dla wąskiego grona specjalistów, lecz jako o rozwiązaniu, bez którego trudno będzie sensownie poukładać rynek bioodpadów w Polsce. Dla wielu frakcji organicznych fermentacja metanowa jest po prostu technologią najbardziej logiczną; szczególnie tam, gdzie mamy do czynienia z odpadami mokrymi, szybko ulegającymi rozkładowi, uciążliwymi zapachowo, wymagającymi szybkiego przejęcia oraz sprawnego przetworzenia. W takich przypadkach biogazownia powinna być nie dodatkiem do systemu, a jego centralnym elementem.

Przez lata przyzwyczailiśmy się do uproszczonego myślenia, że bioodpady oznaczają przede wszystkim kompostowanie. Oczywiście, kompostowanie ma swoje ważne miejsce w systemie gospodarki odpadami i nikt rozsądny nie będzie tego kwestionował. Dla części frakcji zielonych, strukturalnych czy suchych jest to rozwiązanie potrzebne i uzasadnione. Jednak nie wszystkie bioodpady są takie same, a nie wszystko, co biodegradowalne, powinno trafiać do tej samej instalacji. To właśnie jeden z podstawowych błędów polskiej debaty: zbyt często próbuje się opowiadać o całym strumieniu bioodpadów przez pryzmat jednej technologii. Wystarczy wspomnieć przecież, że frakcje mokre, spożywcze, kuchenne czy przeterminowanej żywności rządzą się inną logiką. Tam liczą się szybkość zagospodarowania, stabilizacja biologiczna, ograniczenie uciążliwości i możliwość odzyskania energii. Właśnie dlatego fermentacja tak często okazuje się rozwiązaniem bardziej racjonalnym niż obróbka tlenowa.

Każdy, kto zna praktykę rynku, wie, jak trudny do zagospodarowania potrafi być strumień odpadów spożywczych czy komunalnych bioodpadów zbieranych selektywnie. Ich właściwości fizyczne, wysoka wilgotność, zmienność składu, podatność na szybki rozkład i problemy logistyczne sprawiają, że potrzebują one technologii sprawnej, przewidywalnej i odpornej. Biogazownia daje takie właśnie możliwości. Pozwala szybko przejąć trudny wsad, przetworzyć go w kontrolowanym procesie, odzyskać energię w postaci prądu i ciepła albo oczyścić gaz do jakości biometanu, a następnie zawrócić część składników pokarmowych do obiegu poprzez poferment.

Za nami dwie dekady spaceru. Czas na biogazowy sprint

Rynek chce…

Najważniejsze jest jednak to, że biogaz pozwala patrzeć na bioodpady nie jak na koszt, lecz jak na aktywo. I właśnie tego w Polsce wciąż nam brakuje; zbyt często dominuje myślenie defensywne: jak ten strumień odebrać, gdzie go zawieźć, jak spełnić wymogi i ograniczyć ryzyko? Tymczasem nowoczesny system powinien zadawać zupełnie inne pytania: jak z tego strumienia odzyskać energię, jak poprawić bilans materii organicznej, jak wesprzeć lokalne ciepłownictwo (o ile w pobliżu biogazowni znajdują się budynki lub zakłady skłonne odebrać ciepło), jak wzmocnić rolnictwo i jak odciążyć system elektroenergetyczny źródłem stabilnym, rozproszonym i przewidywalnym?

To szczególnie ważne w kraju takim jak Polska, gdzie mamy ogromny sektor rolno-spożywczy, wielki strumień odpadów organicznych i rosnącą presję na redukcję emisji gazów cieplarnianych. Mamy też problem z pogarszającą się jakością gleb i potrzebą zwiększania w nich zawartości materii organicznej. Mamy wreszcie system elektroenergetyczny, który coraz mocniej odczuwa napięcia związane z szybkim przyrostem źródeł zależnych od pogody. W takim układzie rozwój biogazu powinien być oczywistym kierunkiem strategicznym, a jednak nadal nim nie jest.

To właśnie dlatego tak często wraca pytanie, czy sektor biogazu i biometanu rozwija się w Polsce wystarczająco szybko. Odpowiedź jest prosta: nie rozwija się. Przynajmniej nie w tempie, które dyktowałyby zarówno potencjał surowcowy kraju, jak i potrzeby gospodarki. Mimo wieloletnich zapowiedzi, mimo specustawy dla biogazowni rolniczych, mimo rosnącej świadomości sektora odpadowego i energetycznego wciąż nie widać lawiny rozpoczynanych projektów.

…a nie może

Pierwszą wielką barierą pozostaje infrastruktura, przede wszystkim dostęp do sieci elektroenergetycznej i gazowej. To problem, którego nie da się zamieść pod dywan, bo w Polsce przez ostatnie lata bardzo dynamicznie rosła liczba przyłączeń dla źródeł odnawialnych zależnych od warunków pogodowych. W związku z tym operatorzy systemów dystrybucyjnych funkcjonują w warunkach ogromnej presji modernizacyjnej; sieci są obciążone, rozbudowy wymagają czasu, a inwestorzy biogazowi i biometanowi bardzo często zderzają się z brakiem możliwości przyłączenia do sieci, co w praktyce decyduje o być albo nie być projektu. Można mieć substrat, teren, decyzje i gotowy model biznesowy, ale jeśli przyłączenie jest niepewne, odległe albo ekonomicznie nieuzasadnione, inwestycja zaczyna stać pod znakiem zapytania.

Drugą barierą są przewlekłe procedury administracyjne. Procesy środowiskowe, lokalizacyjne, planistyczne, uzgodnieniowe i przyłączeniowe potrafią ciągnąć się latami, co jest wielkim problemem inwestycyjnym, finansowym i psychologicznym. Projekt, który dziś wygląda obiecująco, po dwóch czy trzech latach procedowania może być już zupełnie innym projektem: z innymi kosztami, innym otoczeniem rynkowym, innymi warunkami finansowania i często z dużo większym ryzykiem. W takiej rzeczywistości nawet inwestor przekonany do technologii zaczyna zastanawiać się, czy warto dalej iść tą drogą.

Trzecią barierą są dotacje i finansowanie. Rynek biogazu i biometanu wymaga kapitału, a kapitał przewidywalności. Jeżeli procedury konkursowe trwają zbyt długo, a rozpatrywanie wniosków przeciąga się ponad rozsądny horyzont inwestycyjny, wiele przedsięwzięć zwyczajnie traci impet. Do tego dochodzi jeszcze specyfika samych instalacji, bo biogazownia czy biometanownia nie są projektami wyłącznie budowlanymi. Jest to także (a może przede wszystkim) projekt operacyjny, bo po budowie instalacja musi działać codziennie, mierząc się ze zmiennym wsadem, realnymi problemami eksploatacyjnymi, wymagającym serwisem oraz presją parametrów technologicznych i ekonomicznych. To właśnie dlatego wybór technologii ma w tym sektorze znaczenie fundamentalne.

„Zielona” stacja bez paliwa

Po pierwsze: analiza

Nie da się dobrze przygotować inwestycji biogazowej bez bardzo starannej analizy rynku. Najrozsądniejsze jest nie tylko porównanie ofert wykonawców, ale również dotarcie do tych inwestorów, którzy podobne projekty już zrealizowali. W tej branży nie wystarczą ładna prezentacja i katalog technologiczny; liczą się przede wszystkim operacyjność oraz to, jak instalacja zachowuje się przy realnym wsadzie, jak wygląda obsługa procesu biologicznego oraz ekonomika eksploatacji, jak często występują problemy, jak działa serwis i czy deklarowane parametry mają cokolwiek wspólnego z praktyką. Tylko projekty przygotowane z taką ostrożnością mają szansę na trwały sukces.

Na tym tle nowy projekt ustawy o OZE, dziś określany jako UD332, ma dla sektora znaczenie większe, niż mogłoby się wydawać na pierwszy rzut oka. To już nie jest wyłącznie dyskusja o energetyce wiatrowej. Po tym, jak wcześniejsza wersja ustawy nie została podpisana przez prezydenta i wróciła do Ministerstwa Klimatu i Środowiska, projekt został przepracowany na nowo. I właśnie w tym nowym podejściu wyraźnie pojawiły się rozwiązania ważne dla rynku biogazu i biometanu. To ważny sygnał, bo przez lata sektor zielonych gazów miał potencjał, oczekiwania i rosnące zainteresowanie, ale nie mógł liczyć na miejsce w centrum polityki energetycznej.

Co może zmienić UD332?

Najistotniejsze elementy nowego podejścia to gazociągi bezpośrednie oraz system wsparcia aukcyjnego dla biometanowni powyżej 1 MW. Oba te rozwiązania mogą mieć praktyczne znaczenie. Gazociągi bezpośrednie są szczególnie istotne, ponieważ odpowiadają na bardzo konkretny problem rynku. Wiele projektów przez lata zatrzymywało się na etapie infrastrukturalnym. Inwestor posiadał substrat, lokalizację, a często także odbiorcę końcowego, ale brakowało mu elastycznego i ekonomicznie uzasadnionego sposobu dostarczenia gazu. Jeżeli nowe przepisy rzeczywiście otworzą drogę do szerszego wykorzystania gazociągów bezpośrednich dla biogazu, biogazu rolniczego i biometanu, może to odblokować znaczną część projektów, które dziś utknęły nie z powodu technologii, lecz z powodu infrastruktury.

Równie ważne są aukcje dla większych instalacji biometanowych, czyli gwarancja stałych cen sprzedaży biometanu dla inwestora. To rozwiązanie długo oczekiwane, bo rynek potrzebuje przewidywalnych warunków ekonomicznych. Nie zbudujemy silnego sektora biometanu wyłącznie na entuzjazmie, grantach i doraźnych mechanizmach. Potrzebny jest stabilny model, który pozwoli bankom, inwestorom i partnerom technologicznym ocenić projekt jako dojrzały i bankowalny. Jeżeli aukcje będą rzeczywiście działać sprawnie i przewidywalnie, mogą dać rynkowi bardzo ważny impuls. Nie tylko dla samych inwestycji, ale również dla całego łańcucha dostaw, usług, technologii i kompetencji.

Nie wolno jednak ulegać złudzeniu, że sama ustawa rozwiąże wszystkie problemy, bo tak się nie stanie. Żaden akt prawny nie zastąpi sprawnej administracji, dobrze przygotowanej infrastruktury, kompetentnych inwestorów i dojrzałych modeli biznesowych. Może ona jednak zrobić coś bardzo ważnego: ograniczyć część barier, dać większą przewidywalność i wysłać wyraźny sygnał, że biogaz i biometan przestały być traktowane jako nisza. To ma znaczenie nie tylko symboliczne, ale też inwestycyjne.

Ukraina w czasie wojny inwestuje w biometan. Polska powinna pójść w jej ślady? [WIDEO]

Pozytywne skutki ustawy

W praktyce skutki nowego projektu mogą być bardzo konkretne. Po pierwsze, część większych projektów biometanowych może wreszcie uzyskać gwarancję przychodów. Po drugie, inwestycje, które dotąd nie były wykonalne, mogą zyskać szansę dzięki rozwiązaniom opartym na gazociągach bezpośrednich. Po trzecie, samorządy oraz firmy z branży odpadowej dostaną mocniejszy argument, by traktować fermentację nie jako rozwiązanie dodatkowe, ale jako jeden z filarów zagospodarowania bioodpadów. Po czwarte wreszcie, rolnictwo może zyskać więcej dobrze zagospodarowanej materii organicznej wracającej do obiegu (za sprawą pofermentu). To ostatnie powinno wybrzmieć szczególnie mocno: biogazownie są potrzebne nie tylko dlatego, że produkują energię, ale również dlatego, że pomagają zachować i zawrócić do gospodarki cenne składniki pokarmowe. W czasach rosnących cen nawozów, spadku żyzności gleb i pogłębiających się problemów z suszą każda technologia, która pozwala jednocześnie zagospodarować odpady i odzyskać wartość dla rolnictwa, nabiera dodatkowego znaczenia.

Nowelizacja ustawy o OZE może być początkiem zmiany, bo Polska ma dziś wszystko, czego potrzeba, by ona zaszła: substraty, potrzebę i rosnące doświadczenie rynku. Jeżeli nie sięgniemy po tę szansę, to za kilka lat znów będę musiała napisać ten sam tekst. O ogromnym potencjale i zbyt małej liczbie nowych inwestycji. A na to ten rynek naprawdę nie może już sobie pozwolić.

Sylwia Koch-Kopyszko

Stowarzyszenie „Zielony gaz dla klimatu”

Wszystkie artykuły z miesięcznika “Energia i Recykling” publikujemy w otwartym dostępie!