Samorządy nie chcą spalarni w systemie ETS. Jest oficjalne stanowisko

Energia i Recykling 11/2026 (107)

Kamil Paczek

Samorządy nie chcą spalarni w systemie ETS. Jest oficjalne stanowisko

Zarząd Związku Województw Rzeczypospolitej Polskiej (ZWRP) wyraził zdecydowany sprzeciw wobec planowanego objęcia instalacji termicznego przekształcania odpadów komunalnych obowiązkiem zakupu uprawnień do emisji CO₂. Samorządy przestrzegają: decyzja ta nie zmniejszy ilości wytwarzanych śmieci, za to bezsprzecznie uderzy w portfele mieszkańców za sprawą wyższych opłat za odpady i ciepło.

Z danych Głównego Urzędu Statystycznego wynika, że w 2025 r. Polacy wytworzyli aż 14,3 mln to odpadów komunalnych. Średnio przeciętny mieszkaniec wygenerował 381,6 kg odpadów komunalnych. To o 4,7 kg więcej niż rok wcześniej. Niestety, wciąż wiele z tych odpadów nie nadaje się do recyklingu; eksperci szacują, że może to być nawet ok. 1/3 wszystkich odpadów.

Te, z których nie da się odzyskać surowców, można zagospodarować na dwa sposoby: deponować na uciążliwych składowiskach, generujących nieprzyjemne zapachy i emitujących metan do atmosfery, lub spalić w instalacjach termicznego przekształcania odpadów komunalnych (ITPOK), produkując w ten sposób ciepło i prąd. Spalarnie stanowią zatem kluczowy element gospodarki odpadami, bez których trudno jest wyobrazić sobie nowoczesny system. Właśnie dlatego w Niemczech działa kilkadziesiąt tego typu obiektów, a we Francji ponad sto.

Samorządowy sprzeciw dla spalarni w ETS

Dla porównania w Polsce jest ich na razie tylko kilkanaście, a los kolejnych będzie zależał od tego, czy samorządom opłaci się tak kosztowna inwestycja. Na pewno będzie o to trudniej, jeżeli Unia Europejska przeforsuje plan objęcia ITPOK-ów unijnym systemem handlu emisjami (ETS), o czym głośno jest od kilku miesięcy. Reformę systemu opracowuje obecnie Komisja Europejska, a proces ten ma ruszyć w 2031 roku, kiedy opłaty dla spalarni obejmą 25% weryfikowanych emisji. W kolejnych latach wskaźnik ten ma rosnąć o 25 punktów procentowych rocznie (50% w 2032 r. i 75% w 2033 r.), by w 2034 roku osiągnąć pełne 100%.

Takim planom sprzeciwia się w swoim stanowisku ZWRP. Zarząd Związku w swoim stanowisku podkreśla, że objęcie spalarni opłatami emisyjnymi jest błędem. Dodatkowe obciążenia finansowe nałożone na instalacje termicznego przekształcania w żaden sposób nie wpłyną na redukcję ilości generowanych przez społeczeństwo odpadów. Nie stworzą też nowych alternatyw dla zagospodarowania tzw. frakcji kalorycznej odpadów, która zgodnie z przepisami nie może trafiać na składowiska.

Jednocześnie reforma uderzyłaby w budżety samorządów i firm z branży. Według szacunków Krajowej Izby Gospodarki Odpadami, nałożenie opłat emisyjnych przełoży się na drastyczny wzrost opłaty za przyjęcie odpadów w spalarniach – nawet o 60% – a także na podwyżkę cen ciepła sieciowego pochodzącego z przetwarzania odpadów o około 52%. W efekcie koszty unijnej polityki klimatycznej zostaną bezpośrednio przerzucone na gminy i ostatecznie na samych mieszkańców.

Za i przeciw

Do głosów sprzeciwu dołączyła również Unia Metropolii Polskich im. Pawła Adamowicza, która skierowała do Ministerstwa Klimatu i Środowiska stanowisko w tej sprawie. Organizacja zwraca uwagę, że spalarnie odpadów komunalnych, w przeciwieństwie do wielu zakładów przemysłowych, nie mogą ograniczyć działalności w odpowiedzi na rosnące koszty emisji. Samorządy nadal muszą bowiem zapewnić zagospodarowanie odpadów wytwarzanych przez mieszkańców. Według analiz przywołanych przez UMP, przy cenie uprawnień wynoszącej ok. 110 euro za tonę CO₂ koszty zagospodarowania odpadów mogłyby wzrosnąć nawet o 50–60%. Metropolie obawiają się również zahamowania inwestycji w nowe instalacje, które Polska musi rozwijać, aby ograniczyć ilość odpadów trafiających na składowiska.

Komisja Europejska przekonuje natomiast, że objęcie spalarni systemem ETS pozwoli ograniczyć emisje gazów cieplarnianych i przyspieszyć rozwój gospodarki o obiegu zamkniętym. Zdaniem Brukseli, dodatkowe koszty emisji CO₂ mają zachęcać do ograniczania ilości wytwarzanych odpadów, poprawy ich selektywnej zbiórki i zwiększania poziomów recyklingu. Jednocześnie mają motywować operatorów instalacji do inwestowania w technologie wychwytywania dwutlenku węgla. Według analiz Komisji, proponowane rozwiązania mogłyby ograniczyć emisje związane ze spalaniem odpadów o 22% w latach 2031–2040 względem scenariusza bez rozszerzenia ETS-u. Komisja dostrzega jednak ryzyko, że dodatkowe koszty spowodują kierowanie większej ilości odpadów na składowiska. Dlatego proponuje stopniowe wprowadzanie opłat, monitorowanie emisji ze składowisk oraz wykorzystanie środków z ETS-u do wspierania samorządów i inwestycji w dekarbonizację.

Podwójne uderzenie w budżety domowe

Przeniesienie nowych obciążeń finansowych na gminy nieuchronnie doprowadzi do podwyżek opłat za gospodarowanie odpadami komunalnymi dla gospodarstw domowych, które już dziś potrafią przekroczyć 50 zł miesięcznie od osoby. To jednak nie ostatnia negatywna konsekwencja. Polskie spalarnie pełnią funkcję lokalnych elektrociepłowni, dostarczając stabilne ciepło do miejskich sieci ciepłowniczych. Nałożenie podatku od emisji na tego typu obiekty sprowokuje wzrost cen energii, dotykając odbiorców indywidualnych i instytucjonalnych w czasach kryzysu na światowych rynkach.

Samorządy przypominają, że lokalne budżety są już dziś nadwerężone stałym wzrostem kosztów logistyki, transportu oraz przetwarzania odpadów. Podobnie branża gospodarki odpadami mierzy się z problemami finansowymi po wejściu w życie systemu kaucyjnego, który odebrał jej strumień najcenniejszych odpadów opakowaniowych. Wprowadzenie dodatkowych opłat klimatycznych dla instalacji odzysku energii doprowadzi do wysokiej inflacji w sektorze komunalnym.

Zamiast obejmować instalacje systemem EU ETS, ZWRP apeluje o wspieranie innowacji, które w sposób realny pozwolą redukować ślad węglowy branży. Wskazuje się tu przede wszystkim na potrzebę dofinansowania i rozwoju technologii wychwytywania, wykorzystania i magazynowania dwutlenku węgla (CCUS/CCS). To właśnie inwestycje w nowoczesne technologie sekwestracji CO₂ przy kominach ITPOK-ów mogą przynieść rzeczywisty efekt ekologiczny, bez finansowego obciążania mieszkańców.

Rynek RDF-u odczuje skutki ETS-u

Przeciwko objęciu spalarni systemem ETS jest również Związek Producentów Paliw z Odpadów i Biomasy (ZPPOB). Reprezentujące organizację adwokatki, Katarzyna Wolny-Tomczyk i Dominika Dąbrowska, przestrzegają, że nowe przepisy mogą zachwiać rynkiem paliw alternatywnych RDF i SRF. Instalacje wykorzystujące takie paliwa będą musiały uwzględnić koszty uprawnień do emisji CO₂, a następnie przeniosą je na dostawców. Spadnie wówczas opłacalność wykorzystania RDF-u w energetyce i przemyśle, co może oznaczać mniejsze zainteresowanie tym paliwem ze strony cementowni i ciepłowni.

Ekspertki zwracają również uwagę na specyfikę RDF-u, którego skład zależy od rodzaju odpadów poddanych przetwarzaniu. Znacząca część paliwa może pochodzić z frakcji biogenicznych, takich jak papier, tektura czy drewno. Operator instalacji nie ma przy tym pełnej kontroli nad udziałem poszczególnych materiałów w dostarczanym strumieniu. Dlatego, ich zdaniem, nie można traktować całości paliwa z odpadów na równi z paliwami kopalnymi.

W opinii ZPPOB unijne przepisy wymagają ponownej analizy. Organizacja obawia się, że spadek popytu na RDF doprowadzi do zwiększenia eksportu odpadów, ograniczenia ich energetycznego wykorzystania i większej ilości odpadów kierowanej na składowiska. Szczególnie niepokojący byłby scenariusz, w którym paliwa wytwarzane z odpadów staną się mniej konkurencyjne od węgla, mimo że mogą go zastępować w procesach przemysłowych – na tym przecież miała polegać dekarbonizacja!

Polska może zablokować nowe przepisy

Ostateczny kształt reformy będzie zależał od negocjacji między państwami członkowskimi i Parlamentem Europejskim. Jak przekonuje Jakub Bator, Country Manager Poland w Indaver Holding, związany również z CEWEP, Polska może odegrać w tych rozmowach kluczową rolę. Sprzeciw wobec objęcia spalarni systemem ETS deklarowały już Francja, Włochy, Czechy i Słowacja. Zbudowanie szerszej koalicji, obejmującej również Polskę, Węgry i pozostałe państwa Europy Środkowej, mogłoby pozwolić na utworzenie mniejszości blokującej w Radzie UE. – To realna szansa. Ale szansa, nie pewnik – podkreśla ekspert w swoim niedawnym felietonie dla Portalu Komunalnego.

Bator zwraca też uwagę na możliwe skutki nowych regulacji dla europejskiego rynku odpadów. Państwa takie jak Polska, Hiszpania czy Włochy nadal potrzebują nowych mocy przerobowych w spalarniach, które pozwolą im ograniczać składowanie. Dodatkowe koszty mogą zniechęcić samorządy i inwestorów do budowy spalarni, podczas gdy kraje dysponujące wręcz nadwyżką instalacji pozostaną atrakcyjnym kierunkiem eksportu odpadów. W efekcie zamiast rozwijać lokalne systemy zagospodarowania, Europa może zwiększyć transport odpadów między państwami.

Ważny jest również moment wprowadzania opłat. Projekt Komisji przewiduje możliwość odroczenia obowiązków do 2035 r. dla państw spełniających określone warunki, dotyczące m.in. recyklingu i składowania. Bator przestrzega jednak, że negocjacje dotyczą całej reformy systemu ETS, a sprawa spalarni stanowi zaledwie jeden z jej elementów. Istnieje więc ryzyko, że państwa członkowskie zgodzą się na objęcie ITPOK-ów opłatami emisyjnymi w zamian za ustępstwa w innych obszarach polityki klimatycznej.

Polski rząd zapowiada sprzeciw

Co istotne, postulaty samorządów i branży odpadowej znajdują odzwierciedlenie w stanowisku polskiego rządu. Wiceminister klimatu i środowiska, Krzysztof Bolesta, zapowiedział we wrześniu w Brukseli, że Polska będzie sprzeciwiać się planowanemu rozszerzeniu EU ETS na instalacje termicznego przekształcania odpadów. – Chcemy, by wbrew temu, co Komisja Europejska zaproponowała, spalarnie odpadów nie weszły do systemu – deklarował. Warszawa zamierza jednocześnie zabiegać o wolniejsze tempo ograniczania liczby uprawnień do emisji, zwiększenie puli bezpłatnych uprawnień dla przemysłu oraz większe środki z unijnych mechanizmów finansowych, w tym Funduszu Modernizacyjnego.

Jeszcze trudniejsze negocjacje zapowiadają się wokół ETS2 (m.in. dla budownictwa i transportu), czyli odrębnego systemu obejmującego paliwa wykorzystywane w transporcie drogowym i budynkach. Polska chce doprowadzić do dalszego odroczenia jego wejścia w życie albo nadania mu dobrowolnego charakteru. Problem polega na tym, że Komisja Europejska nie uwzględniła ETS2 w przedstawionej propozycji reformy. Według Bolesty, postulat podjęcia tego tematu poparło już dziesięć państw członkowskich. Nasz rząd musi jednak przekonać pozostałych partnerów do rozszerzenia zakresu negocjacji, a następnie uzyskać odpowiednie poparcie w Parlamencie Europejskim.

Korzyści dla mieszkańców

Jakie korzyści dla lokalnej społeczności przynoszą spalarnie? Przykładem jest instalacja Port Czystej Energii w Gdańsku, przetwarzająca rocznie około 160 tysięcy ton odpadów pochodzących z blisko 40 pomorskich gmin. Wyprodukowane tam ciepło zaopatruje kilkadziesiąt tysięcy gospodarstw domowych, a wytworzona energia elektryczna pokrywa blisko 75% zapotrzebowania miejskiej floty tramwajowej, w dużej mierze uniezależniając lokalny transport publiczny od paliw kopalnych.

Z kolei zakład w Olsztynie, przekształcając 100 tysięcy ton odpadów rocznie, dostarcza mieszkańców energię cieplną pokrywającą około 35% zapotrzebowania miasta oraz oddaje do krajowej sieci ponad 73 tysiące MWh energii elektrycznej.

Jeszcze większymi osiągnięciami może pochwalić się ITPOK w Białymstoku. W tamtejszym Zakładzie Unieszkodliwiania Odpadów Komunalnych w ciągu 10 lat funkcjonowania przetworzono ponad 1,1 mln ton odpadów, które inaczej trafiłyby na składowisko (i to o objętości aż 10 Stadionów Miejskich w Białymstoku). Przez ten czas białostocka spalarnia nie tylko ograniczyła składowanie śmieci, ale równolegle dostarczała do miejskiej sieci prąd i ciepło, potwierdzając swoją strategiczną rolę w infrastrukturze komunalnej regionu.

Krajowy Plan Gospodarki Odpadami (KPGO) zakłada wzrost mocy przerobowych spalarni do 4,2 miliona ton rocznie do 2034 roku. Jednocześnie jest prawie pewne, że ilość wytwarzanych odpadów w Polsce nadal będzie rosnąć. Udowadnia to przykład innych krajów europejskich. Przeciętny Austriak wytwarza 782 kg odpadów rocznie. Gdyby tyle wytwarzał statystyczny Polak, ilość odpadów komunalnych generowanych w naszym kraju wzrosłaby do ponad 29 mln ton.

Kamil Paczek

Źródła