Sytuacja gospodarki wodno-ściekowej w Polsce w ciągu ostatnich 18 lat uległa znacznej poprawie, ale nie oszukujmy się, wiele jeszcze pozostaje do zrobienia. I choć co roku możemy się chwalić kolejnymi kilometrami sieci kanalizacyjnej, to bardziej dogłębne przyjrzenie się ilościom ścieków trafiających do oczyszczalni ukazuje pewne nieścisłości.

Dane GUS-u wskazują, że kiedy wstępowaliśmy do Unii Europejskiej, z oczyszczalni ścieków komunalnych korzystało nieco ponad 22,5 mln Polaków, a w 2020 r. było to już ponad 28,6 mln. Jest to wzrost z 59,04% do 74,8% ogółu ludności. W 2020 r. ponad 80% osób korzystających z oczyszczalni ścieków zamieszkiwało woj. dolnośląskie, pomorskie, śląskie, zachodniopomorskie. Mniej niż 70% ludności obsługiwanych oczyszczalniami odnotowano w woj. małopolskim, podlaskim, świętokrzyskim. Niechlubne ostatnie miejsce zajmowało woj. lubelskie, gdzie w 2020 r. tylko 58,1% mieszkańców korzystało z oczyszczalni ścieków.

Ilości odprowadzanych ścieków nie wzrosły w sposób znaczący. W 2004 r. odprowadzono ok. 3 534 411,2 m3 ścieków w ciągu doby, jak podaje GUS, a w 2020 r. – 3 672 719,9 m3/dobę. W przeliczeniu na liczbę ludności obsługiwaną przez oczyszczalnie ścieków w Polsce w 2004 r. przypadało ok. 156,8 l/mieszkańca/dobę; w 2020 r. wartość ta spadła do 128,3 l/mieszkańca/dobę – trzeba jednak pamiętać, że te wartości obejmują wszystkie ścieki trafiające do oczyszczalni, a więc również te z podmiotów gospodarczych. Jak wskazują dane GUS-u, mieszkańców nieobsługiwanych przez zbiorcze systemy w 2004 r. było ponad 15,6 mln, a w 2020 r. ponad 9,6 mln. 

Po 18 latach od wstąpienia do UE

Wdrożeniu europejskiej dyrektywy ściekowej (91/271/EWG) do końca 2015 r. miał służyć Krajowy Program Oczyszczania Ścieków Komunalnych. Pierwszy program został zatwierdzony w grudniu 2003 r. i liczył wtedy 1378 aglomeracji o RLM ≥ 2000. Jednak już w 2010 r. było wiadomo, że nastąpią opóźnienia w realizacji planowanych inwestycji. W kolejnych latach pojawiło się utrudnienie natury prawnej: Polska wdrażała dyrektywę na podstawie art. 5 ust. 4, a nie na podstawie art. 5 ust. 2, tak jak powinna. Przez to konieczne było przeprowadzenie weryfikacji, czy dotychczas wyznaczone aglomeracje odpowiadają wprowadzanym zmianom prawnym. Dzięki takiemu działaniu było możliwe zidentyfikowanie nieprawidłowości w dotychczasowych aglomeracjach – dotyczyły one przede wszystkim wyliczenia RLM aglomeracji i wskaźnika koncentracji oraz sposobu wyznaczenia granic aglomeracji. 

Niedawno prowadzone konsultacje na potrzeby VI aktualizacji KPOŚK wskazują, że na terenie Polski wyznaczono 1522 aglomeracje, z czego w projekcie aktualizacji przyjęto dane dotyczące 1517 – nieco ponad połowa z tych aglomeracji (52,4%) spełnia warunki dyrektywy ściekowej.

Na terenie wszystkich aglomeracji istnieje 147 504 km sieci kanalizacyjnej, a z podawanych przez gminy planów inwestycyjnych wynika, że planują budowę kolejnych 8074 km sieci oraz modernizację 3126 km sieci. Na terenie aglomeracji znajduje się 1651 oczyszczalni ścieków komunalnych – w ramach KPOŚK planowane jest wybudowanie kolejnych 39 instalacji oraz przeprowadzenie innych inwestycji na 339 istniejących oczyszczalniach. Dzięki tym inwestycjom do końca 2027 r. warunki dyrektywy powinno spełniać 81,7% wszystkich aglomeracji. Szacuje się, że całkowite nakłady finansowe wyniosą blisko 27,5 mld zł.

Jest lepiej, ale nie najlepiej 

W 2021 r. Agencja Wspierania Ochrony Środowiska w Poznaniu przygotowała raport dotyczący stanu gospodarki wodno-ściekowej w Polsce na koniec 2020 r. Przeanalizowano informacje na temat 609 gmin w Polsce (w tym 427 z nich ujętych w KPOŚK), co stanowi 24,6% wszystkich jednostek samorządu terytorialnego w kraju. Informacje pochodziły ze sprawozdań wypełnianych corocznie przez gminy: RRW-2, OS-5, M-06, sprawozdania gmin do V oraz VI aktualizacji KPOŚK oraz z Banku Danych Lokalnych Głównego Urzędu Statystycznego. Raport przygotowany przez AWOŚ przedstawia analizę danych dla gmin w aglomeracjach oraz dla gmin bez aglomeracji.

Na terenie 427 jednostek samorządu terytorialnego, które udostępniły informacje, występowało w sumie 410 aglomeracji, których 78% mieszkańców podłączonych było do sieci kanalizacyjnej. Najwięcej budynków niepodłączonych do sieci kanalizacyjnej występowało w woj. lubelskim, podlaskim i łódzkim. Z kolei największy współczynnik skanalizowania występował w woj. pomorskim, dalej w woj. podkarpackim, opolskim oraz warmińsko-mazurskim.

Różnice między gminami

W każdej gminie z aglomeracją odprowadzano średnio 775 m3/dobę ścieków bytowych. Należy jednak zaznaczyć wyraźne różnice między gminami miejskimi i miejsko-wiejskimi a wiejskimi: w przeważającej części gmin wiejskich z aglomeracjami ilość odprowadzanych ścieków była zdecydowanie niższa niż w p...