Sejm znów żyje kaucją i ROP. Podsumowujemy obrady komisji

Anita Sowińska zauważyła, że koszty w dzisiejszej gospodarce są uspołeczniane, tj. przerzucane na samorządy i ich mieszkańców. Właśnie dlatego potrzebujemy rozszerzonej odpowiedzialności, która miałaby wprowadzić zasadę „zanieczyszczający płaci”. W telegraficznym skrócie – ROP ma przerzucić koszty utrzymania gospodarki odpadami z mieszkańców na konsumentów wybierających nieekologiczne opakowania.

– Dziękuję też społeczeństwu za wsparcie systemu kaucyjnego. Na razie nie widzimy jeszcze opakowań z kaucyjnym oznaczeniem, ale to powinno się zmienić za kilka miesięcy – podsumowała swój wstęp do dyskusji Anita Sowińska.

Posłowie pytają…

W czasie sejmowej komisji nie zabrakło jednak pytań. Jedno z nich zadała poseł Anna Paluch z PiS. – Czy MKiŚ przygotowało jakiekolwiek prognozy dotyczące sytuacji finansowej branży komunalnej i gmin? Przecież system kaucyjny uszczupli ich budżety, zabierając ze strumienia cenne butelki i puszki – pytała Paluch. Z jej rozmów z samorządowcami wynika, że w systemie gminnym pieniędzy jest coraz mniej.

Posłanka dopytywała też o to, jak rząd zamierza kontrolować i oceniać skuteczność systemu kaucyjnego. – Jak Państwo wiecie, mamy wymogi europejskie, z których wynika, że w 2029 r. powinniśmy selektywnie zbierać 90% butelek PET – zauważyła poseł PiS. Chciała wiedzieć, czy taka ewaluacja zostanie przeprowadzona przez niezależny podmiot.

Z ramienia PiS głos zabrał też Dariusz Piontkowski. – Według prognoz Deloitte, butelki, puszki i szkło wielorazowe to tylko 7-8% całego strumienia odpadów. Na dodatek odzysk tego strumienia działał efektywnie, bo mówimy o cennych surowcach. To pokazuje, o jak niewielkiej skali rozmawiamy. Czy rząd pracuje nad rozwiązaniami, które realnie wpłyną na poprawę uzyskiwanych poziomów recyklingu? – pytał Piontkowski. Odniósł się też do systemu kaucyjnego, proponując, żeby znalazło się w nim szkło jednorazowego, a nie wielorazowego użytku.

O to samo pytała posłanka Małgorzata Golińska z PiS. Powołała się na dane Krajowej Izby Gospodarczej Przemysłu Rozlewniczego – wynika z nich, że w dotychczasowym systemie już osiągamy wymagane unijnym prawem poziomy zbiórki wielorazowego. Pytała też o umowę pomiędzy operatorami systemu kaucyjnego. – Jest to umowa do końca bieżącego roku, a część osób, które się pod nią podpisały, już kwestionują treść porozumienia – wskazywała Golińska.

– Terminarz UC100, czyli ustawy wprowadzającej ROP, jest ambitny. Zakłada, że w czwartym kwartale mamy mieć już przegłosowaną i podpisaną regulację. Czy minister Sowińska może potwierdzić, że ROP zacznie działać na początku przyszłego roku? – pytał Paweł Sałek z PiS. Poseł chciał wiedzieć też, jakie mają być zadania Instytut Ochrony Środowiska – Państwowy Instytut Badawczy, o której czytamy w projekcie ustawy.

System kaucyjny zwiększy emisję CO₂! Publikujemy dane z najnowszego badania

…Sowińska odpowiada

W przedstawionych odpowiedziach wiceminister klimatu i środowiska Anita Sowińska zaczęła od tematu finansów gmin i instalacji komunalnych. – Myślimy o tym i dlatego intensywnie pracujemy nad ustawą o rozszerzonej odpowiedzialności producenta w opakowaniach. Ma ona zrekompensować koszty gospodarowania odpadami – komentowała Sowińska. Dodawała, że po trzech latach nastąpi ewaluacja systemu kaucyjnego.

Minister podkreślała też, że kaucja i ROP nie są jedynymi działaniami, jakie resort podjął, żeby budować gospodarkę obiegu zamkniętego. Wśród już istniejących rozwiązań wymieniła przepisy dot. selektywnej zbiórki odpadów budowlanych, instrukcję pozwalającą zaliczać do poziomów recyklingu kompostowników przydomowych oraz implementację Dyrektywy SUP. Przypomniała też, że trwają pracę nad implementacją unijnych przepisów o zbiórce i recyklingu baterii.

Anicie Sowińskiej zależy też, żeby opakowania szklane wielokrotnego użytku pozostały częścią wprowadzonego niedawno systemu kaucyjnego. To dlatego, że „klienci doceniają, iż nowy system jest prosty oraz nie wymaga paragonów”. Przypomniała również o wymogach wynikających z Rozporządzenia PPWR, zgodnie z którymi powinniśmy wprowadzać 10% asortymentu w opakowaniach wielokrotnego użytku. Zdaniem Sowińskiej bez nowego rozwiązania nie uda nam się osiągnąć takiego celu.

Na koniec wiceminister klimatu i środowiska odniosła się do tematu systemu ROP. – Terminarz jest aktualny. Obecnie bardzo intensywnie rozpatrujemy uwagi, które do nas spłynęły. Chcemy jak najszybciej skierować projekt ustawy do parlamentu – ogłaszała Sowińska. Z kolei Instytut Ochrony Środowiska – Państwowy Instytut Badawczy ma przede wszystkim „zbierać i analizować dane z gmin oraz BDO”. Taką działalność ma sfinansować NFOŚiGW.

Samorządy chcą ROP

Olga Goitowska z Unii Metropolii Polskich na wstępie swojej wypowiedzi podkreśliła, że systemy gminne są efektywne – choć poziom selektywnej zbiórki butelki PET wynosi w nich 43%, to poziom recyklingu już ok. 60%. Podkreśliła jednak, że żeby utrzymać i poprawić tę efektywność, potrzebne są pieniądze. – Dlatego postulowaliśmy, żeby system kaucyjny pojawił się nie wcześniej niż rozszerzona odpowiedzialność producenta – przypomniała Goitowska. To się nie wydarzyło, a w konsekwencji kaucja uszczupli gminne budżety bez rekompensaty z ROP.

Ekspertka zaapelowała do MKiŚ o kontynuowanie prac nad ROP, ale też o uwzględnienie uwag ze strony samorządowców. – Jesteśmy już dwa lata po terminie i nie możemy sobie pozwolić na kolejne opóźnienia, bo jako gminy i mieszkańcy nie jesteśmy w stanie finansowo tego wytrzymać. Są samorządy, które pobierają od mieszkańców 50 zł miesięcznie za osobę za odbiór i zagospodarowanie odpadów – wyliczała Goitowska. Zdaniem przedstawicieli samorządu może to zatrzymać właśnie system, który dotyczy ok. 1/3 całego strumienia odpadów.

Jak to działa w praktyce? Podsumował przewodniczący Ekologicznego Związku Gmin “Działdowszczyzna” Andrzej Wiśniewski. – Po 1 stycznia 2026 r. stracimy ok. 2,6 mln zł ze sprzedaży surowców, które zabierze nam kaucja. W związku z tym zostaliśmy zmuszeni, żeby podnieść opłaty dla mieszkańców o 6 zł – wyliczał Wiśniewski. Przestrzegał też, że „to może nie być koniec, a opłatę być może trzeba będzie zwiększyć w połowie roku”.

Instalacje za, choć z uwagami

Choć instalacje przetwarzania odpadów również popierają projekt ustawy UC100, to mają do niego swoje uwagi. Przedstawił je Krzysztof Gruszczyński ze Związku Pracodawców Branży Komunalnej. – ROP ma „zasypać” lukę inwestycyjną w naszej branży; dzięki niemu mają powstawać i rozbudowywać się sortownie. Jednak trudno jest tworzyć biznesplan, jeśli nie znamy stawek rekompensat, jakie otrzymają samorządy, instalacje komunalne i recyklerzy – punktował Gruszczyński.

Miał też uwagi do rocznego okresu rozliczeniowego z NFOŚiGW, ponieważ „szczególnie mniejsze firmy nie przetrwają tak długiego okresu”. Jego zdaniem, skoro potrafimy rozliczyć podatek VAT w miesiąc, to jest to możliwe również w przypadku tej regulacji.

Gruszczyński zaznaczył jednak, iż najważniejszy postulat branży został spełniony. – Wprowadzający produkty w opakowaniach nie mogą zarządzać tym strumieniem odpadów. Dlatego cieszymy się, że operatorem systemu będzie Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej – podkreślił ekspert ZPBK.

Środowisko recyklerów reprezentował Sławomir Pacek ze Stowarzyszenia Polski Recykling, który poparł ogólny kształt UC100, choć również zaznaczył, że ma do niego swoje uwagi.

Głos przemysłu

Inne spojrzenie na projekt ustawy UC100 ma Sławomir Brzózek ze Związku Pracodawców EKO-PAK, który zastrzegał jednak, że wątpliwości przemysłu (a wręcz oczekiwanie napisania go od nowa) budzi przede wszystkim rozdział wprowadzający polski model ROP. – ROP nie jest rekompensatą za utratę części odpadów przez gminy po wejściu w życie systemu kaucyjnego. ROP nie rekompensuje też kosztów prowadzenia całej gospodarki odpadami; on dotyczy opakowań – zaczął Brzózek.

Ekspert pytał też, kiedy interesariusze mogą spodziewać się odpowiedzi na uwagi, jakie złożyli do projektu ustawy. Z danych podanych przez Brzózka wynika, że ma ich być nawet 1600.

Piotr Mazurek z Konfederacji Lewiatan zauważył z kolei, że ustawa doprowadzi do zamknięcia organizacji odzysku opakowań, które prowadzą m.in. kampanie edukacyjne, pokazujące mieszkańcom, jak prawidłowo segregować odpady. – Są to ogólnopolskie i głośne akcje. Jeżeli ustawa wejdzie w życie w takim kształcie, takich kampanii również nie będzie – mówił Mazurek, który podsumował, że „Konfederacja Lewiatan sprzeciwia się takiemu projektowi”. Miejsce organizacji odzysku w systemie ma zająć NFOŚiGW.

Z takiego powodu Tymoteusz Mądry z Organizacji Odzysku PRO R3 uważa, że „projekt UC100 nie powinien być dalej procedowany”. – Centralizacja i upaństwowienie tego systemu nie są dobrą drogą. Widzimy też, że system przewiduje ogromną liczbę sprawozdań składanych w urzędach marszałkowskich. W tym modelu muszą się pojawić zatory – podkreślał Mądry. Dodawał, że obecny system opiera się na organizacjach odzysku i to właśnie one posiadają know-how niezbędny do stworzenia efektywnego modelu.

Sejm. Apel branży o wyjęcie butelek szklanych wielokrotnego użytku z systemu kaucyjnego

Ministerialna kropka nad „i”

– W wielu wypowiedziach wybrzmiało, że czekamy na jak najszybsze przyjęcie ROP oraz że wpłynie na stabilizację za odbiór odpadów – skomentowała Anita Sowińska z MKiŚ. Jej zdaniem model jest skonstruowany tak, aby osiągać jak najlepsze poziomy recyklingu.

Wiceminister klimatu i środowiska odniosła się też do sytuacji recyklerów – zaznaczyła, że w okresie przejściowym, czyli przez 3 lata, nadal funkcjonować będą DPR, które mają wspierać finansowo ten sektor.

Sowińska odpowiedziała również na pytanie dotyczące kampanii edukacyjnych prowadzonych przez organizacje odzysku. – Niestety nad tymi kampaniami też nie ma kontroli. Podam przykład „wpompowania” milionów złotych przez organizację odzysku w utrzymanie teatru, do którego bilet kosztuje 170 zł, a zajętych miejsc na widowni jest jak na lekarstwo. Czy to są dobrze wydane pieniądze? – pytała minister. Zaznaczyła, że NFOŚiGW będzie finansował kampanie edukacyjne, a o pieniądze będą mogły się ubiegać samorządy oraz firmy prywatne.

Jednak jednym z najważniejszych wątków w jej wypowiedzi było zapewnienie, że pieniądze zebrane w systemie będą mogły być przeznaczone „wyłącznie na gospodarkę odpadami opakowaniowymi”. To sprawia, że przepisy mają pozostawać w zgodzie z unijnymi przepisami wymagającymi stosowanie mechanizmu kosztu netto.