ENVICON 2025. Samorządy na pierwszej linii frontu walki o niezależność i czystą energię

Cele panelu zogniskowano wokół trzech nierozerwalnie połączonych imperatywów strategicznych: zabezpieczenia adekwatnego finansowania, operacyjnego wdrożenia technologii OZE oraz zbudowania systemowej odporności energetycznej na poziomie lokalnym z uwzględnieniem bezpieczeństwa w sytuacjach kryzysowych. 

Uczestnicy debaty

Autorytet i wiarygodność panelu wynikały z interdyscyplinarnej ekspertyzy zaproszonych gości, łączącej perspektywę strategicznego planowania (IEO), otoczenia regulacyjnego (Kancelaria BUJNY), finansowania (BOŚ Bank) oraz bezpośredniego doświadczenia wdrożeniowego (spółki komunalne). Taki dobór panelistów gwarantował wielowymiarowe, analityczne spojrzenie na omawiane zagadnienia, konfrontując założenia strategiczne z realiami rynkowymi i operacyjnymi.

Uczestnicy podjęli próbę odpowiedzi na strategiczne pytanie: jaką rolę w procesie transformacji mogą i powinny odgrywać firmy oraz spółki komunalne? Dyskusja wykroczyła daleko poza proste ramy, ukazując sektor komunalny nie tylko jako biernego konsumenta, ale przede wszystkim jako potencjalnego lidera zmian – od świadomego producenta zielonej energii po architekta lokalnego bezpieczeństwa energetycznego.

Dyskusję, która ujawniła głębokie pęknięcia w obecnym modelu energetycznym, poprowadził Kamil Paczek, redaktor prowadzący miesięcznika „Energia i Recykling”. W gronie panelistów znaleźli się czołowi eksperci i praktycy, reprezentujący różne perspektywy transformacji:

• Grzegorz Wiśniewski, Instytut Energetyki Odnawialnej
• Jędrzej Bujny, Kancelaria BUJNY
• Sławomir Kiszkurno, Port Czystej Energii w Gdańsku
• Sławomir Lorek, Miejskie Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej w Koninie
• Andrzej Wójtowicz, Wodociągi Słupsk
• Mieczysław Derczyński, BOŚ Bank
• Marcin Benbenek, KOM-EKO

Debata szybko przerodziła się w analityczne starcie dwóch wizji. Z jednej strony stanął stary, scentralizowany i zmonopolizowany model, faworyzujący wielkoskalowe projekty. Z drugiej – nowa, rozproszona koncepcja, która siłę i bezpieczeństwo systemu buduje na solidnym fundamencie lokalnego potencjału i samorządowej inicjatywy.

Polska na rozdrożu. Scentralizowany monopol kontra lokalna niezależność

Punktem wyjścia do dyskusji była diagnoza obecnego stanu polskiej energetyki, która, zdaniem ekspertów, znajduje się w krytycznym momencie przełomu. Mimo niewątpliwych sukcesów, cały system zmaga się z inercją przestarzałych regulacji i strategicznym dylematem, którego rozwiązanie zdefiniuje krajobraz energetyczny kraju na dekady.

Zdiagnozował to precyzyjnie Grzegorz Wiśniewski z Instytutu Energetyki Odnawialnej, przedstawiając kluczowe tezy:

• Sukces w cieniu starych zasad: Osiągnięcie ponad 30% udziału energii elektrycznej z OZE to znaczący postęp. Problem polega jednak na tym, że “funkcjonujemy w starym systemie regulacyjnym, który jest uszyty pod centralne elektrownie”. To sprawia, że lokalne, rozproszone źródła muszą dostosowywać się do nieprzystających do nich realiów.
• Zmiana globalnej narracji: W Europie retoryka ewoluuje od “Zielonego Ładu” do “Czystego Ładu Przemysłowego”, co oznacza, że obok celów klimatycznych coraz większy nacisk kładzie się na koszty energii i konkurencyjność gospodarki.
• Strategiczny dylemat Polski: Kraj stoi przed wyborem jednej z dwóch dróg. Pierwsza to kontynuacja centralnego modelu, opartego na wielkich farmach OZE i energetyce jądrowej, co generuje ogromne, rosnące koszty sieciowe. Druga to rozwój energetyki rozproszonej, samorządowej i prosumenckiej, która buduje bezpieczeństwo “od dołu”.
• Lekcja z Ukrainy: Wiśniewski podkreślił, że model centralny, z jego megalomańskimi inwestycjami, nie tylko winduje ceny energii w Polsce do jednych z najwyższych w Europie, ale jest również wrażliwy na zagrożenia. Doświadczenia z Ukrainy pokazują, że system rozproszony jest znacznie bardziej odporny i gwarantuje realne bezpieczeństwo energetyczne.

Dysfunkcjonalność obecnego systemu najlepiej obrazuje problem marnotrawstwa najtańszej energii. Grzegorz Wiśniewski zilustrował skalę problemu, wskazując, że w bieżącym roku odnotowano już ponad 300 godzin z ujemnymi cenami energii, a operatorzy systemu wyłączyli od 1 do 2 TWh energii pochodzącej z najtańszych źródeł wiatrowych i słonecznych. Taka ilość energii mogłaby zasilić około 700 tysięcy gospodarstw domowych.

Strategiczna wizja budowy systemu od dołu natrafia więc na twarde bariery systemowe. Jedną z najtrudniejszych do pokonania jest skomplikowane i nie zawsze sprzyjające innowacjom otoczenie prawne.

Labirynt prawny. Analiza barier i szans regulacyjnych

Realizacja każdej, nawet najlepiej zaplanowanej, wizji energetycznej zależy od stabilności, przejrzystości i adekwatności przepisów. Analiza otoczenia prawnego przeprowadzona podczas panelu pokazuje, że polskie prawo próbuje nadążać za tempem transformacji, ale często robi to z opóźnieniem i nie bez potknięć.

Jędrzej Bujny z Kancelarii BUJNY wskazał na kluczową, pozytywną zmianę, która ma szansę rezonować w 2026 roku. Jest nią ustawa implementująca dyrektywę RED II (Dyrektywa w sprawie promowania stosowania energii ze źródeł odnawialnych), która wprowadza do polskiego porządku prawnego tzw. obszary przyspieszonego rozwoju OZE. W teorii mechanizm ten ma odblokować i znacząco skrócić procesy inwestycyjne dla odnawialnych źródeł energii.

Jednak nawet w tym optymistycznym obrazie pojawiają się rysy. Mecenas Bujny zidentyfikował główne wyzwania i opóźnienia, które mogą osłabić impet nowych regulacji. Kluczowa dla przyspieszenia procedur platforma cyfrowa, za pomocą której miałyby być one realizowane, jest opóźniona. Jej pilotaż, który miał zakończyć się w bieżącym kwartale, według dostępnej wiedzy nie został sfinalizowany.

Wnioski na najbliższą przyszłość nie napawają optymizmem. Jędrzej Bujny, podsumowując swoją analizę, stwierdził, że pomimo pewnych postępów, nie należy spodziewać się fundamentalnych uproszczeń w przepisach. Dla inwestorów oznacza to, że droga do realizacji projektów OZE wciąż pozostanie wyboista i kręta. Jak dotkliwe w praktyce są to opóźnienia, pokazuje przykład Konina, gdzie biurokratyczne procedury wstrzymały działanie w pełni gotowej inwestycji na ponad rok.

Pokonanie barier prawnych to jednak dopiero początek. Kolejnym, krytycznym krokiem jest zabezpieczenie finansowania, które pozwoli przekuć ambitne plany w działające instalacje.

Finansowanie transformacji. Perspektywa sektora bankowego

Dostęp do kapitału jest krwiobiegiem transformacji energetycznej. Bez niego nawet najlepsze projekty pozostaną na papierze. Perspektywę sektora finansowego na współpracę z branżą komunalną przedstawił Mieczysław Derczyński z BOŚ Banku, instytucji od lat zaangażowanej w finansowanie projektów proekologicznych.

Analiza Derczyńskiego sprowadza się do tezy, że “branża komunalna może być dobrym partnerem, ale nie musi”. Tę dwuznaczność zilustrował dwoma wymownymi przykładami. W pierwszym przykładzie, firma komunalna z kapitałem zagranicznym, po przejściu całej procedury w polskim banku i uzyskaniu oferty preferencyjnego kredytu na 6%, odrzuciła ją na rzecz finansowania na 20% z banku spółki-matki w Paryżu. W drugim z przykładów, spółka wodociągowa, której podstawowym celem jest świadczenie usług dla mieszkańców, planowała w swojej strategii deficyt. Z perspektywy prawa bankowego uniemożliwiło to uzyskanie finansowania z powodu braku zdolności do spłaty zobowiązań.

Dla dobrze przygotowanych podmiotów kapitał jest jednak dostępny z wielu źródeł. Przedstawiciel BOŚ Banku wymienił najważniejsze z nich: banki komercyjne (takie jak BOŚ Bank), środki dotacyjne i pomocowe (np. z programu Infrastruktura i Środowisko), Fundusz Rozwoju Regionalnego, Bank Gospodarstwa Krajowego (BGK), Wojewódzkie i Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (WFOŚiGW, NFOŚiGW)

Dowodem na to, że banki są gotowe angażować się w duże, strategiczne projekty, jest przykład współfinansowania przez BOŚ Bank instalacji termicznego przekształcania odpadów komunalnych w Olsztynie. Wartość tej inwestycji wyniosła 800 milionów złotych, co dowodzi, że sektor bankowy jest gotów ponosić skalkulowane ryzyko w strategicznych projektach komunalnych, o ile są one biznesowo i operacyjnie solidnie przygotowane.

Mimo wyzwań, kapitał czeka na dobrze przygotowane, rentowne i strategicznie uzasadnione projekty. Poniższe studia przypadków pokazują, jak teoria przekłada się na praktykę i jakie realne korzyści przynoszą odważne inwestycje komunalne.

Lokalne rewolucje w praktyce. Studia przypadków inwestorów komunalnych

Najmocniejszym dowodem na potencjał energetyki komunalnej są konkretne, zrealizowane projekty. To one pokazują, że lokalna transformacja nie jest abstrakcyjną ideą, lecz realnym procesem przynoszącym wymierne korzyści finansowe, środowiskowe i systemowe. Poniższy przegląd inicjatyw z Gdańska, Konina, Słupska i Lubelszczyzny ilustruje zarówno ogromne możliwości, jak i realne wyzwania, z jakimi mierzą się pionierzy zmian.

Instalacje termicznego przekształcania odpadów (ITPO). Zysk, energia i społeczny opór

Dyskusja jednoznacznie wskazała, że instalacje termicznego przekształcania odpadów (ITPO) są kluczowym, a zarazem najbardziej kontrowersyjnym elementem nowoczesnej gospodarki komunalnej. Łącząc perspektywy Sławomira Kiszkurno (Port Czystej Energii w Gdańsku) i Marcina Benbenka (KOM-EKO z Lublina), można zidentyfikować fundamentalne argumenty za ich budową:

• Korzyści finansowe: Posiadanie ITPO generuje ogromne oszczędności dla mieszkańców. W Krakowie, od 2016 roku, w portfelach mieszkańców zostało dzięki instalacji ponad pół miliarda złotych. W Gdańsku roczne oszczędności dla systemu szacowane są na ponad 40 milionów złotych.
• Korzyści systemowe: ITPO stanowią domknięcie gospodarki odpadami, pozwalając zagospodarować frakcję resztkową, której zgodnie z prawem nie można składować. To jedyny sposób na uniknięcie kryzysu odpadowego.
• Korzyści energetyczne: Instalacje te są w praktyce elektrociepłowniami, produkującymi tańsze ciepło i energię elektryczną. Co istotne, energia ta może być częściowo kwalifikowana jako OZE ze względu na biodegradowalny skład odpadów.

Model biznesowy i operacyjny najlepiej ilustruje przykład Gdańska, który rzuca bezpośrednie wyzwanie monopolowi sieciowemu. Sławomir Kiszkurno opisał koncepcję tworzenia “wysp energetycznych”. W jej ramach, dzięki wykorzystaniu umów typu “in-house”, spółka komunalna omija sieć i sprzedaje tańszą energię bezpośrednio do innych jednostek miejskich – szkół, przedszkoli czy transportu publicznego. Obie strony zyskują: producent energii osiąga wyższe przychody, a odbiorca płaci mniej niż w ramach grupy zakupowej.

Główną barierą w rozwoju ITPO nie jest jednak technologia czy finanse, lecz opór społeczny i to, co paneliści dosadnie określili jako “hejt”. Marcin Benbenek przytoczył badania, według których 97% wpisów w internecie na temat spalarni ma charakter negatywny. Sławomir Kiszkurno mówił o “terrorze uprawianym przez nieodpowiedzialne grupy aktywistów”, który paraliżuje decydentów. Strach polityków przed podejmowaniem niepopularnych, choć strategicznie koniecznych decyzji, hamuje rozwój kluczowych dla kraju instalacji.

Podsumowanie było jednoznaczne: zaniechanie budowy ITPO przez samorząd, który posiada władztwo nad odpadami, jest, jak stwierdził Sławomir Kiszkurno, po prostu “nieodpowiedzialne”.

Geotermia w Koninie

Historia Konina to modelowy przykład lokalnej inicjatywy, która w walce o niezależność energetyczną zderza się z biurokratyczną inercją centralnych regulacji. Miasto, symbolicznie odchodzące od węgla brunatnego, dywersyfikuje swój system ciepłowniczy, opierając go na trzech filarach: biomasie, cieple z ITPO oraz nowo otwartej ciepłowni geotermalnej.

Projekt geotermalny w Koninie to dziesiąta taka instalacja w Polsce. Charakteryzuje się mocą 8 MW i bardzo wysoką temperaturą wody, sięgającą blisko 94°C. Jest to stabilne i przewidywalne źródło czystej energii, które wzmacnia bezpieczeństwo dostaw ciepła dla mieszkańców.

Największym wyzwaniem w rozwoju geotermii okazała się jednak nie technologia, lecz absurdalne procedury prawne. Sławomir Lorek wskazał, że budowa ciepłowni podlegała restrykcyjnemu prawu górniczemu. W efekcie proces uzyskiwania wszystkich pozwoleń po fizycznym zakończeniu inwestycji trwał aż 14 miesięcy.

Ten przykład stał się podstawą do sformułowania ważnego postulatu: Polska potrzebuje spójnej, długofalowej polityki państwa w zakresie geotermii. Bez uproszczenia procedur i stworzenia stabilnych ram prawnych, zbadany i ogromny potencjał geotermalny kraju pozostanie niewykorzystany, a inwestorzy nadal będą zdani na samotną walkę z biurokracją.

Biogaz i klastry energii w Słupsku

Jeszcze dalej w kwestionowaniu scentralizowanego monopolu idą Wodociągi Słupskie, które udowadniają, że lokalne zasoby mogą być fundamentem nie tylko samowystarczalności, ale i realnej konkurencji cenowej dla wielkich koncernów. Kluczem jest biogaz, który Andrzej Wójtowicz określił jako “kapitalne źródło” – w pełni sterowalne i stabilne, idealne do bilansowania niestabilnych OZE.

Jego kluczową przewagą jest możliwość taniego magazynowania energii. Wójtowicz porównał koszt budowy magazynu biogazu (przykład instalacji za 700 tys. zł) z wielokrotnie droższymi bateryjnymi magazynami energii o tej samej pojemności.

W Słupsku potencjał ten stał się fundamentem do budowy lokalnego klastra energii. Co ciekawe, inicjatywa wyszła od lokalnej gospodarki, która potrzebowała przewidywalnej cenowo i zielonej energii do utrzymania konkurencyjności. Wykorzystanie lokalnych zasobów – ścieków komunalnych i odpadów – pozwala na osiągnięcie niemal pełnej samowystarczalności energetycznej regionu.

Potencjał finansowy tego modelu jest ogromny, co obrazują konkretne, osiągalne cele cenowe przedstawione przez Andrzeja Wójtowicza:

• Energia elektryczna: poniżej 700 zł/MWh
• Ciepło: poniżej 100 zł/GJ
• Wodór: poniżej 40 zł/kg

Odblokować lokalną energię

Panel “Forum Inwestorów Transformacji Energetycznej” jednoznacznie pokazał, że branża komunalna posiada technologię, wiedzę ekspercką i determinację do bycia liderem zmian. Jej ogromny potencjał jest jednak skutecznie hamowany przez bariery systemowe, które sprawiają, że pionierskie projekty realizowane są często “pod prąd”, a nie w ramach spójnej, krajowej strategii.

Na podstawie dyskusji można zidentyfikować trzy kluczowe bariery:

• Monopol państwowych koncernów: Dominacja scentralizowanego systemu, który nie jest zainteresowany rozwojem konkurencji ze strony lokalnych, niezależnych producentów energii.
• Niestabilne i skomplikowane prawo: Długie, nieprzewidywalne i często absurdalne procedury administracyjne, które opóźniają i podrażają inwestycje, zniechęcając potencjalnych inwestorów.
• Opór społeczny i brak odwagi politycznej: Dezinformacja i “hejt” wokół kluczowych technologii, takich jak ITPO, w połączeniu z obawą samorządowców przed podejmowaniem trudnych, choć koniecznych decyzji.

Mimo tych wyzwań, paneliści wskazali konkretne strategie i rozwiązania, które pozwalają przełamywać bariery i budować lokalną niezależność energetyczną:

• Działanie “od dołu”: Zakładanie przez samorządy własnych spółek obrotu energią oraz Operatorów Systemów Dystrybucyjnych (OSD), aby tworzyć zamknięte, lokalne rynki i uniezależnić się od wielkich graczy.
• Komunalizacja sieci: Postulat przejęcia przez samorządy sieci niskiego i średniego napięcia, co dałoby im pełną kontrolę nad lokalną infrastrukturą i warunkami przyłączeń.
• Wykorzystanie istniejących mechanizmów prawnych: Kreatywne stosowanie dostępnych narzędzi, takich jak umowy “in-house”, do budowy zintegrowanych, lokalnych systemów energetycznych, jak ma to miejsce w Gdańsku.
• Inwestycje w magazynowanie energii: Wykorzystanie sieci ciepłowniczych jako gigantycznych magazynów ciepła oraz budowa magazynów biogazu w celu bilansowania systemu i efektywnego wykorzystywania taniej energii z OZE w okresach jej nadprodukcji.

Dyskusja pozostawiła słuchaczy z mocnym przekonaniem: prawdziwa transformacja energetyczna Polski nie dokona się w gabinetach wielkich koncernów, lecz w gminach, ciepłowniach i zakładach komunalnych. Odwaga lokalnych liderów i inwestorów jest absolutnie kluczowa, ale bez fundamentalnej zmiany mentalności i systemowego wsparcia na poziomie centralnym, ich wysiłki pozostaną heroiczną, lecz nierówną “walką pod prąd”.