Od „pani od kwiatków” do inżyniera. Ewolucja w projektowaniu miast

Pracuję w zawodzie architekta krajobrazu od ponad 13 lat i na własne oczy obserwuję fundamentalną zmianę w postrzeganiu mojej profesji przez branżystów. Projektowanie zieleni w przestrzeniach miejskich nie jest łatwe. Problemy zaczynają się już na starcie. Infrastruktura podziemna w pasach zieleni, skomplikowane kwestie własnościowe, inwestycje planowane „na kiedyś”, które mogą nigdy nie powstać – a i tak trzeba je uwzględnić. Do tego dochodzi współpraca z miastami i projektantami innych branż. Bywa wymagająca.

A jednak przez ostatnią dekadę coś się zmieniło. Z „pani od kwiatków” awansowałam na inżyniera od błękitno-zielonej infrastruktury. Pamiętam zdziwienie sprzed lat, kiedy zespół projektowy z którym pracowałam poprosił zwierzchników o program do projektowania typu CAD, a za jakiś czas o komputer z lepszymi parametrami, aby możliwe było wykonywanie wizualizacji. Po co nam oprogramowanie i sprzęt do „malowania” kwiatków? No właśnie. Owszem, dobieram rośliny, projektuję rabaty, ale to tylko jeden z wielu elementów mojej pracy. To trochę tak, jakby powiedzieć, że praca projektanta oświetlenia polega na wyborze najładniejszej latarni. Absurd? Dokładnie tak.

Walka o miejsce pod ziemią i nad nią

Mamy świadomość, że zaprojektowanie oświetlenia wzdłuż ulicy, to złożony proces, wykraczający daleko poza wybór modelu latarni. W przypadku architektury krajobrazu oczywiście wybór odpowiedniego gatunku drzewa projektowanego w szpalerze wzdłuż ulicy to ważna i często trudna decyzja, wpływająca na docelowy wygląd ulicy. Jednak w procesie projektowania – chociażby drzew wzdłuż ulicy – pojawia się dużo więcej aspektów niż jedynie wybór samego gatunku, który jak podkreślam, jest równie ważny, ponieważ projektujemy żywy materiał, zróżnicowany pod względem docelowej wielkości, warunków siedliskowych, odporności na trudne warunki miejskie itp.

Drzewa należy planować, będąc uważnym na infrastrukturę podziemną, trójkąty widoczności, aspekty funkcjonalne danej przestrzeni. Konieczna jest aktualna wiedza z metod sadzenia w trudnych warunkach miejskich a także z systemów i rozwiązań umożliwiających sadzenie drzew w pobliżu infrastruktury podziemnej.

Dlaczego to ma znaczenie? Drzewo posadzone w przestrzeni o wymiarach 1 × 1 m, otoczone jezdnią i chodnikiem, startuje z góry na przegranej pozycji. Ma ograniczony dostęp do wody i powietrza, a grunt wokół jest zagęszczony i nieustannie ubijany przez ruch kołowy. To nie są warunki do wzrostu. To warunki przetrwania. A jednak często nie mamy wyboru. W mieście przestrzeń jest towarem deficytowym – albo sadzimy drzewo w takich realiach, albo nie sadzimy go wcale. Tutaj z pomocą przychodzi nam dostępna technologia.

Technologia w służbie ekosystemu

W sytuacjach, gdy miejsca w mieście jest krytycznie mało, z pomocą przychodzą nam nowoczesne rozwiązania inżynieryjne – systemy antykompresyjne. Mają formę skrzyni, która minimalizuje negatywne skutki, wspomniane przed chwilą, przenosząc obciążenia z otaczających nawierzchni bezpośrednio na grunt nośny, odciążając tym samym bryłę korzeniową. Wspomniane systemy zabezpieczają też nawierzchnie – ponieważ drzewa nie muszą, poprzez korzenie, szukać na siłę dostępu do wody i powietrza.

Podczas planowania drzew w mieście z pomocą przychodzi również możliwość stosowania ekranów przeciwkorzeniowych. Oprócz wspomnianych problemów, takich jak otaczające elementy betonowe, kolejnym są gęste sieci podziemne. Ekrany mogą ukierunkować wzrost korzeni posadzonego drzewa lub stanowić barierę pomiędzy korzeniami a elementami uzbrojenia, które znajdują się blisko. To narzędzie w rękach architekta krajobrazu pozwala na maksymalizację usług ekosystemowych w mieście.

Dialog branżowy jako klucz do sukcesu

Tutaj właśnie zarysowuje się sytuacja, w której widzimy jak współpraca między branżystami jest ważna. Projektanci drogi, chodnika czy parkingu współpracując z architektem krajobrazu, łączący wiedzę i doświadczenie z różnych branż, są w stanie stworzyć razem możliwie najlepsze warunki dla przyszłej zieleni.

Powyższy przykład dotyczył projektowania szpaleru drzew – a w momencie kiedy dochodzi do niego zaprojektowanie również zieleni niskiej, w tym rozwiązań umożliwiających retencję wody, takich jak ogrody deszczowe czy niecki retencyjne, wchodzimy na kolejny proces zaawansowania projektowego i wykorzystania zgromadzonego doświadczenia zawodowego we wspomnianych zakresach.

Po co nam zieleń w mieście, skoro jej realizacja jest często taka skomplikowana? Drzewa i zieleń niska w mieście, to nie tylko ozdoba, ale przede wszystkim całkiem wydajny element infrastruktury miejskiej, dostarczający usług ekosystemowych. Mieszkańcy miast chcą żyć wśród zieleni. Zieleń poprawia komfort życia w mieście, wpływa pozytywnie na mikroklimat, obniżając temperaturę i poprawiając wilgotność powietrza, podnosi wartość nieruchomości, przynosi korzyści zdrowotne i społeczne. Dziś doskonale o tym wiedzą władze miast a także deweloperzy. Istnieje więc bardzo duża potrzeba projektowania zieleni w przestrzeniach miejskich oraz deweloperskich, jako nierozerwalnych elementach tkanki miejskiej.

Między wizją a techniką

Doświadczenie pokazało również, że zieleń zieleni nie jest równa. Wpływ na to ma wiele czynników: brak wizji na daną przestrzeń, słabej jakości materiał roślinny, nieprawidłowa pielęgnacja czy właśnie posadzenie roślin w nieprzystosowanych dla nich warunkach. To wszystko prowadzi do niezadowalającego efektu i strat finansowych. Temu jest w stanie zaradzić architekt krajobrazu. W swojej pracy wykorzystuję wiedzę kreatywną i techniczną. Łączę miękkie myślenie, dotykając tematów takich jak potrzeby użytkowników projektowanej przestrzeni, pomysł i jego wpisanie się w kontekst miejsca, z twardymi, technicznymi uwarunkowaniami, którym trzeba sprostać aby zieleń była możliwa do zrealizowania. Projektując park, skwer, zieleń przyuliczną czy plac miejski – musimy współpracować z architektami, projektantami dróg czy sieci. Co łatwiej nam przesunąć? Projektowaną latarnię czy istniejące drzewo? Kiedyś odpowiedź na to pytanie nie była tak oczywista. Dziś świadomość jest już inna, co mnie ogromnie cieszy.

Z mojego doświadczenia taka współpraca prowadzi nie tylko do wspaniałych efektów projektowych, ale także do niezbędnej wymiany doświadczeń i uważności, na inne branże. Przykłady z mojego regionu – realizacja parku międzypokoleniowego w Gdyni z poszanowaniem istniejącego drzewostanu, projekt odbetonowania 5 000 m² wokół Stadionu w Gdańsku czy projekt zieleni przy apartamentowcu w Gdańsku, inwestycji, która uzyskała certyfikat BREEAM (Building Research Establishment Environmental Assessment Method) – takie efekty można uzyskać tylko dzięki współpracy gdzie jest miejsce, na poszanowanie zieleni.

Zofia Dzielińska

radna Rady Miejskiej w Redzie, przewodnicząca Komisji Ochrony Środowiska i Terenów Zieleni, architekt krajobrazu, Inspektor Nadzoru Terenów Zieleni NOT SITO, pracownia Studio Plener