NIK bardzo krytycznie o ochronie powietrza w Polsce

Działania skontrolowanych podmiotów publicznych nie zapewniają właściwego zabezpieczenia mieszkańców i środowiska naturalnego przed negatywnymi skutkami zanieczyszczenia powietrza substancjami takimi jak pyły zawieszone, benzoalfapiren, czy tlenki azotu, wynika z raportu.

Minister Środowiska – brak adekwatnych działań

Wg NIK w latach 2014-2017 Minister Środowiska nie podejmował aktywnych, adekwatnych do skali problemu, działań na rzecz kształtowania polityki ochrony powietrza w kraju oraz zapewnienia właściwego funkcjonowania niektórych elementów systemu ochrony powietrza. Zastrzeżenia NIK dotyczyły, w szczególności:

– nieprzeprowadzenia analizy kosztów i korzyści – brak pełnych i szczegółowych danych o faktycznych i wymaganych kosztach działań naprawczych oraz kosztach zewnętrznych złej jakości powietrza,

– niezapewnienia jednolitej metodyki sporządzania programów ochrony powietrza oraz nieustanowienia obowiązku określania w nich wskaźników umożliwiających ocenę stopnia realizacji wykonywanych działań naprawczych (m.in. efektów ekologicznych),

– niewystarczających działań w celu zapewnienia spójności i ciągłości źródeł finansowania dla likwidacji niskiej emisji (np. likwidacja programu „KAWKA”),

– zmiany (złagodzenia w porównaniu do zapisów Krajowego programu ochrony powietrza) stanowiska dot. zaproponowanych przez Ministra Energii parametrów jakościowych paliw stałych,

– sposobu realizacji wniosków pokontrolnych NIK związanych z ochroną powietrza – nie zapewniał on osiągnięcia oczekiwanych rezultatów,

– braku analizy problemów dotyczących pobierania opłaty miejscowej, mimo że kwestie te są ściśle związane z jakością powietrza.

Minister Energii – w interesie lobby węglowego

Minister Energii, w ocenie kontrolerów NIK, nie podjął wystarczających działań i adekwatnych do skali problemu:

– projekt rozporządzenia w sprawie parametrów jakościowych paliw stałych przygotowany z dużym opóźnieniem w stosunku do potrzeb, a przyjęte w nim rozwiązania zabezpieczają w znacznie większym stopniu interesy lobby węglowego, aniżeli dążenie do ochrony obywateli i środowiska naturalnego przed negatywnym wpływem zanieczyszczeń powietrza,

– brak opracowania w wyznaczonym terminie (do końca 2017 r.) – wspólnie z innymi resortami – założeń kompleksowej polityki publicznej mającej na celu ochronę wrażliwych grup społecznych przed ubóstwem energetycznym,

– opracowanie i wprowadzenie w życie tzw. taryfy antysmogowej dla energii elektrycznej, która może nie gwarantować niższych kosztów ogrzewania w sytuacji wykorzystywania urządzeń grzewczych przez okres dłuższy niż 8 godzin w ciągu doby.

Pochwała dla MPiT

Pozytywnie NIK ocenił natomiast działania Ministerstwa Przedsiębiorczości i Technologii, z uwagi na przygotowanie rozporządzenie w sprawie wymagań dla kotłów na paliwo stałe w terminie określonym w Krajowym Programie Ochrony Powietrza. NIK zaznaczył jednak, że wymaga ono uzupełnienia w celu wyeliminowania ryzyka wprowadzenia do sprzedaży urządzeń niespełniających przewidzianych parametrów.

Samorządy – są uchwały, gorzej z efektami

W ocenie działań skontrolowanych Urzędów Marszałkowskich zwrócono uwagę na to, że wywiązały się one z podstawowego obowiązku ciążącego na władzach samorządów województw i opracowały Programy ochrony powietrza, chociaż przyjęte programy charakteryzują się odmienną konstrukcją, także w kwestii oszacowania istotnych parametrów dla ochrony powietrza, a w konsekwencji zróżnicowaną przydatnością w procesie zarządzania poprawą jego jakości.

Wszystkie skontrolowane samorządy województw przyjęły w latach 2016-2017 tzw. uchwały antysmogowe, lecz zapewnienie skutecznej kontroli realizacji tych postanowień będzie niezwykle trudne.  W żadnym z badanych programów nie założono w roku końcowym osiągnięcia poziomów docelowych dla benzoalfapirenu. NIK zauważa też, że dotychczasowe tempo realizacji działań naprawczych (dot. niskiej emisji) jest dalece niewystarczające do uzyskania wymaganej jakości powietrza w perspektywie czasowej założonej w aktualnie obowiązujących programach ochrony powietrza.

Przy kontroli gmin ujawniono, że tylko 1/3 z nich przeprowadziła szczegółową inwentaryzację źródeł emisji powierzchniowej, nie wszystkie gminy realizowały działania polegające na wymianie/likwidacji starych niskosprawnych źródeł ciepła na paliwo stałe w sektorze komunalno-bytowym.

Program osłonowy, zapewniający dopłaty do wyższych kosztów ogrzewania po wymianie źródła ciepła na paliwo stałe, wdrożyła tylko jedna ze skontrowanych gmin – Kraków, jedynie też w tym mieście skala i tempo działań naprawczych było wystarczające dla osiągnięcia wymaganej jakości powietrza w założonej perspektywie czasowej. NIK zwrócił uwagę na niewystarczające środki własne gmin wobec potrzeb – brak spójnych i trwałych mechanizmów finansowych ze źródeł zewnętrznych, a także zbyt małą skalę kontroli w zakresie przestrzegania zakazu spalania odpadów w gospodarstwach domowych.

Cały raport znajdziesz tutaj