NIK: Ogromne straty wody w zachodniopomorskich wodociągach

Co wpływa na wielkość strat wody?

NIK zwraca uwagę, że na wielkość strat wody wpływają zarówno czynniki zależne, jak i niezależne od przedsiębiorstw wodociągowych. Wśród czynników niezależnych od przedsiębiorstw a wpływających na wysokość strat wody należy wymienić: gęstość połączeń, wiek sieci wodociągowej, a także jej długość i układ.

Czynnikami zależnymi od przedsiębiorstw są m.in. czas wykrywania wycieku oraz jego usunięcia. Jak podkreśla NIK, szybkie usuwanie wycieków jest korzystne zarówno dla przedsiębiorstw wodociągowych, które obniżają w ten sposób straty w swoim bilansie ekonomicznym, ale też dla środowiska, którego zasoby nie są marnowane. Jest to również korzystne dla lokalnych społeczności, które nie ponoszą kosztów wytworzenia dodatkowej energii oraz tych związanych z osiadaniem budynków lub zapadaniem dróg.

Jakie straty wody są dopuszczalne?

Jednym z narzędzi szacowania strat wody jest metodyka przygotowana przez Międzynarodowe Stowarzyszenie Wodne (International Water Assocation – IWA). IWA zaleca wyznaczanie: wskaźnika strat wody – WS, jednostkowego wskaźnika strat rzeczywistych – RLB (RLB1 i RLB2), wskaźnika objętości wody niedochodowej – NRWB, wskaźnika strat nieuniknionych – UARL infrastrukturalnego indeksu wycieków – ILI. Obecnie brak jest uregulowań prawnych odnoszących się do maksymalnej wartości dopuszczalnych strat wody w systemie wodociągowym. Literatura specjalistyczna określa dopuszczalne straty na poziomie ok. 8–10%, bowiem koszt usunięcia wycieków poniżej tej wartości jest wielokrotnie wyższy od korzyści wynikających z uszczelnienia sieci.

Jak kontrolowane przedsiębiorstwa ograniczały straty wody? Najważniejsze ustalenia kontroli

Celem kontroli było zbadanie, czy przedsiębiorstwa wodociągowo-kanalizacyjne w województwie zachodniopomorskim skutecznie ograniczały straty wody w systemach wodociągowych. Kontrolą objęto działalność pięciu przedsiębiorstw w latach 2021–2023.

Wskaźnik strat wody na wysokim poziomie

Według stanu na koniec 2023 r., spośród 38 systemów wodociągowych eksploatowanych przez skontrolowane przedsiębiorstwa, straty wody mierzone metodologią IWA (wskaźnikiem strat wody – WS), przekraczały lub znacznie przekraczały 20% w aż 23 sieciach wodociągowych, a w jednej z nich wyniosły nawet 58%. 

Tylko w dwóch sieciach wskaźnik strat był niższy niż 10%. Stan ten miał miejsce pomimo odpowiedniego potencjału organizacyjnego i kadrowego przedsiębiorstw. Za wyjątkiem dwóch przedsiębiorstw, które obliczały wskaźnik strat wody, kontrolowane podmioty nie przeprowadzały obiektywnej oceny systemów dystrybucji wody. Bilanse wody przedsiębiorstwa sporządzały wykorzystując różne metody, w oparciu o wskazania urządzeń pomiarowych oraz szacunkowo w przypadku ilość wody zużytej na cele własne.

Odbiorcy bez informacji

Żadna z kontrolowanych jednostek nie przekazywała odbiorcom usług wodnych informacji o wysokości strat wody oraz o kosztach generowanych przez przedsiębiorstwa z tego tytułu. Nieprowadzenie obiektywnej oceny systemów wodociągowych za pomocą wskaźników oraz nieprzekazywanie informacji o wielkości strat wody, przedsiębiorstwa tłumaczyły brakiem przepisów, które zobowiązywałby je do takiego działania.

Bez kontroli nad wpływem wody utraconej na cenę wody

W trakcie kontroli ustalono, że koszt wytworzenia 1 m³ wody utraconej w 2023 r. wyniósł od 0,47 zł do 0,64 zł (biorąc pod uwagę jedynie koszty bezpośrednie), co stanowiło od 8,8% do 12,1% ceny wody. Przedsiębiorstwa nie dokonywały obliczeń, jak woda utracona wpływała na cenę wody sprzedawanej odbiorcom.

Przyczyną brak funduszy?

Kontrolowane podmioty posiadały potencjał organizacyjny i kadrowy do realizacji działań w zakresie ograniczania strat wody. Zasoby te jednak nie przyczyniały się do ograniczania strat wody. Przedsiębiorstwa wykazywały, że nie posiadają wystarczających środków finansowych na podejmowanie działań zmniejszających straty wody.

Tylko w jednym przedsiębiorstwie wyznaczano cel zarządczy w zakresie ograniczenia strat wody, jednak nie zapewniono jednoznacznego sposobu obliczenia m.in. ilości wody wyprodukowanej, mającego wpływ na realizację tego celu.

Istotny wskaźnik awaryjności dla systemów dystrybucji wody

Na wielkość strat wody i zdolność urządzeń wodociągowych do realizacji jej dostaw wpływ ma również awaryjność sieci. Przyjmuje się, że wskaźnik intensywności uszkodzeń (tzw.  wskaźnik awaryjności) nie powinien przekraczać wartości 0,5 dla sieci rozdzielczej (tzw. wskaźnik awaryjności – wyraża się on liczbą uszkodzeń przypadających na kilometr sieci w ciągu roku; parametr ten dostarcza informacji o stanie technicznym przewodów wodociągowych i pozwala na zaplanowanie ich napraw i wymian). Z ustaleń kontroli wynika, że w sześciu systemach wodociągowych zarządzanych przez trzy przedsiębiorstwa, wskaźnik ten utrzymywał się powyżej tego poziomu (do 1,40 uszkodzeń sieci rozdzielczej na kilometr). Kontrolowane jednostki nie dokonywały obliczeń wskaźnika awaryjności dla systemów dystrybucji wody.

Brak kontroli okresowych

Jak podaje NIK, stwierdzono również, że żadne z kontrolowanych przedsiębiorstw nie poddawało sieci wodociągowych pięcioletnim kontrolom okresowym, o których mowa w ustawie Prawo budowlane. Niedopełnienie tego obowiązku, w powiązaniu ze strukturą wiekową sieci oraz ich stanem technicznym, mogło wpływać na liczbę awarii oraz wielkość straty wody – ocenia NIK.

Systemy monitorowania sieci

Przedsiębiorstwa wprowadzały i rozbudowywały systemy monitorowania sieci, podejmowały także kroki zmierzające do ich opomiarowania strefowego, jednak ze względu na ograniczenia finansowe działania te nie obejmowały wszystkich sieci.

Brak działań przeciwdziałających nielegalnemu poborowi wód

W toku kontroli NIK stwierdzono, że w trzech przedsiębiorstwach nie podjęto działań mających na celu przeciwdziałanie nielegalnym poborom wody, co zdaniem NIK wynikało z braku należytej staranności w aspekcie ujawniania i zapobiegania kradzieżom wody. NIK podkreśla przy tym, że działania w tym zakresie leżą w interesie wszystkich mieszkańców legalnie pobierających wodę, bowiem kradzieże zwiększają straty wody i podnoszą koszty produkcji.

Trzy z pięciu skontrolowanych przedsiębiorstw nie przeprowadzały ponownej kontroli metrologicznej wodomierzy. W efekcie spółki naliczały opłaty odbiorcom wody na podstawie wskazań wodomierzy nieposiadających ważnej cechy legalizacyjnej. NIK zauważa, że jedynie wodomierze posiadające legalizacje są podstawą do ustalenia ilości dostarczonej wody i naliczenia opłat. Ponadto przepisy ustawy Prawo o miarach przewidują odpowiedzialność karną za stosowanie przyrządów pomiarowych niespełniających jej wymagań.

Co z pozwoleniami wodnoprawnymi?

Na nieprawidłową realizację zadań wskazuje także brak aktualnych pozwoleń wodnoprawnych ujawnionych w trzech z pięciu skontrolowanych podmiotach, nieprzestrzeganie ograniczeń poboru wody surowej w dwóch jednostkach oraz dokonywanie pomiaru ilości wody surowej urządzeniem niezgodnym ze wskazanym w pozwoleniu wodnoprawnym przez jednego przedsiębiorcę. W związku z brakiem pozwoleń przedsiębiorstwa poniosły podwyższone opłaty wodne w łącznej wysokości blisko 14 tys. zł.

Zawiadomienia do organów ścigania oraz do PINB

W wyniku przeprowadzonych kontroli do organów ścigania skierowano trzy zawiadomienia o podejrzeniu popełnia wykroczenia oraz pięć zawiadomień do Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego.

Wnioski

W wyniku kontroli NIK sformułowała następujące wnioski de lege ferenda i o charakterze systemowym do:

Prezesa PGW Wody Polskie w zakresie:

• sposobu sporządzania bilansu wody i wyznaczania wskaźników strat wody oddzielnie dla każdego z eksploatowanych systemów dystrybucji wody;
• sposobu obliczania i stosowania wskaźnika awaryjności z uwzględnieniem każdego systemu dystrybucji wody oddzielnie,
• zasad obliczania kosztów wody utraconej.

Ministra Infrastruktury o:

• podjęcie działań mających na celu wprowadzenie uregulowań prawnych do ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę, dotyczących zobowiązania przedsiębiorstw wodociągowych do informowania odbiorców usług wodnych o kosztach i wysokościach strat wody w użytkowanej sieci wodociągowej.

Jak podaje NIK w nawiązaniu do przekazanej Informacji o wynikach kontroli NIK, Minister Infrastruktury poinformował, że obecnie procedowany jest projekt ustawy o zmianie ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków oraz niektórych innych ustaw, mający na celu transpozycję dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) z dnia 16 grudnia 2020 r. w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi, która podejmuje m.in. problematykę ograniczania strat wody. W związku z tym oraz w odpowiedzi na powyższy wniosek NIK do Ministra Infrastruktury, stosowne regulacje zostaną zawarte w procedowanym projekcie ustawy.