Od zarastania do strategii 3-30-300 – zielone pomysły dla miast

Zieleń miejska to nie luksus, lecz konieczność – decyduje o jakości życia, ogranicza skutki upałów i wspiera rozwój bioróżnorodności w środku betonowych aglomeracji. Tę tezę potwierdzili eksperci konferencji “Mocno Zielone Miasto”.

Awangarda dzikości – Park Fosa i Stoki Cytadeli

Jeszcze do niedawna utrzymanie terenów Parku Fosa i Stoki Cytadeli w Warszawie koncentrowało się głównie na funkcjach rekreacyjnych. Aspekt przyrodniczy pozostawał w tle – traktowany jako dodatek, a nie priorytet. Dziś podejście jest zasadniczo inne – zieleń nie jest tu pielęgnowana na siłę, lecz świadomie „zapuszczana”, co okazuje się skuteczną formą ochrony zasobów naturalnych.

Celem nie jest już idealny trawnik, lecz ochrona wody, gleby, powietrza i bioróżnorodności. Dzięki temu w dobie kryzysu klimatycznego powstaje stabilniejszy ekosystem miejski, który sam się regeneruje i wzmacnia. – podkreślał Tomasz Niewczas z Zarządu Zieleni m.st. Warszawy.

Zapuszczanie – świadome zostawianie przestrzeni naturze

Na czym polega to podejście? Przede wszystkim na wzmacnianiu siedlisk i rozwijaniu korytarzy ekologicznych, które poprawiają stan lokalnej przyrody. Martwe drewno nie jest usuwane – pozostaje w różnych konfiguracjach, oddzielając np. strefy liści i pełniąc rolę naturalnych kompostowników. W ich otoczeniu samorzutnie pojawiają się siewki drzew i rozwija się bogate runo.

Podczas wiosennych migracji płazów w newralgicznych miejscach wygradzane są ścieżki, aby zwiększyć szanse ich przetrwania. W parku prowadzone są także edukacyjne spacery, m.in. poświęcone dzikim pszczołom. Na specjalnej „skarpie pszczolinkowej” powstała kolonia o powierzchni 300 m², a układane warkocze z chrustu poprawiają żyzność gleby i tworzą zimowiska dla jeży oraz innych drobnych organizmów.

Ważnym elementem działań jest rzeka Drna – niegdyś druga co do wielkości rzeka Warszawy, dziś sprowadzona do roli kanału. Od 2018 roku teren wokół cieku jest celowo zapuszczany, a rzeka ma odzyskać swoje siedliskowe i korytarzowe funkcje. Celem jest renaturyzacja – przywrócenie naturalnych meandrów i wyprowadzenie jej z betonowych rur. Co istotne, oczekują tego również mieszkańcy, choć obecnie proces blokują kwestie formalne.

Koszenie? Tylko tam, gdzie naprawdę trzeba

Symbolicznym elementem zmian jest kwestia koszenia. W parku nie dominuje już równy, krótki trawnik – część powierzchni pozostaje nieskoszona. Przy murach obwodowych zachowane zostały pokrzywy i jeżyny, które pełnią funkcję korytarza ekologicznego. To naturalna bariera chroniąca płazy i inne zwierzęta przed drapieżnikami. Koszenie odbywa się mozaikowo – niektóre miejsca koszone są np. raz w roku, inne raz na dwa lata, a część – wcale.

Nietoperze, bioblitz i twarde dane

Park Fosa i Stoki Cytadeli to także działania na rzecz ochrony nietoperzy. Prowadzone są inwentaryzacje, a na martwych drzewach montowane są imitacje budek szczelinowych.

W 2019 roku zorganizowano bioblitz – interdyscyplinarne badania przyrodnicze, które dostarczyły podstaw do dalszych działań. Wyniki mówią same za siebie: zinwentaryzowano 123 gatunki roślin naczyniowych, 38 gatunków ptaków, 56 gatunków chrząszczy, 7 gatunków ważek i 5 gatunków nietoperzy.

Rośliny miejskie – łącząc lokalność z globalnym kontekstem

Anna Jurgielewicz-Wilkiel ze Związku Szkółkarzy Polskich podkreśliła, że lokalne szkółki to nie tylko dostawcy sadzonek, ale przede wszystkim strażnicy regionalnej bioróżnorodności. Jej przykład z Braniewa – niewielkiego, dwunastotysięcznego miasta na Warmii – pokazuje, że odporne, oszczędne i estetyczne rośliny mogą nie tylko przetrwać w trudnych warunkach miejskich, lecz także wzbogacać przestrzeń i wspierać naturalne procesy.

Po co sadzimy rośliny w miastach? Odpowiedź nie sprowadza się do kwestii estetycznych. Zieleń miejska redukuje temperaturę, produkuje tlen, filtruje pyły, stabilizuje glebę, zatrzymuje wodę i tworzy mikrośrodowisko dla owadów. To również naturalny reduktor hałasu i element budujący tożsamość miejsca. Każda roślina, owad czy ptak jest ogniwem w łańcuchu życia – jeśli zabraknie jednego z elementów, cały system zaczyna się chwiać.

A co oferujemy roślinom w zamian? Beton, asfalt, ciasne rabaty, susze, zasolenie i okresowe zalewanie – to codzienność zieleni miejskiej. Tymczasem natura wysyła jasne sygnały: fale upałów, susze, powodzie i coraz częstsze gwałtowne zmiany pogody. To nie są wyjątki, lecz ostrzeżenia. Dlatego – jak podkreśla Jurgielewicz-Wilkiel – musimy uwzględniać naturę w każdym aspekcie działań, od planowania po utrzymanie, jeśli chcemy mówić o dobrostanie miast i ich mieszkańców.

Rośliny jako cisi bohaterowie

Prelegentka przytoczyła przykłady gatunków, które sprawdzają się w trudnych, miejskich warunkach:

• wydmuchrzyca piaskowa ‘Blue Dune’ – odporna na betonowe otoczenie, szybko zadarnia, choć wymaga usuwania kwiatostanów dla bezpieczeństwa kierowców,
• rozplenica japońska ‘Hameln’ – efektowna np. w połączeniu z rudbekią, wymaga jedynie cięcia wiosną,
• trzcinnik ostrokwiatowy ‘Karl Foerster’ – wcześnie rusza w sezonie, tworząc zieloną strukturę,
• kocimiętka Faassena i szałwia omszona ‘Caradonna’ – po przycięciu szybko się regenerują,
• rdesty himalajskie ‘JS Caliente’ i ‘Pink Elephant’ – długo utrzymują liście, nadają się na duże powierzchnie,
• dereń rozłogowy i róża holenderska ‘Dart’s Defender’ – wymagają minimalnej pielęgnacji,
• hortensja bukietowa ‘Limelight’ – popularny trend w miastach, hortensja ta w trudnych warunkach miejskich dorasta maksymalnie do ok. 1 m.

Lista ta dowodzi, że „cisi bohaterowie” zieleni mogą funkcjonować w miastach praktycznie bezobsługowo, pod warunkiem mądrego doboru.

Trójkąt współpracy

W opinii prelegentki najlepsze rośliny do miast często rosną „tuż za rogiem”. W dobie kryzysu klimatycznego i presji urbanizacyjnej warto stawiać na lokalnych producentów, którzy mają wiedzę, doświadczenie i sprawdzone rozwiązania. Przy doborze nasadzeń miejskich kluczowe jest partnerstwo szkółkarzy, projektantów i urzędników. To pozwala nie tylko lepiej dobrać gatunki, ale też ograniczyć stres roślin wynikający z transportu i aklimatyzacji.

Zasada 3-30-300

Jaroslava Šmerdová i Miloslav Kaláb z pracowni ASITIS przedstawili model 3-30-300, który coraz częściej stosowany jest w planowaniu zieleni miejskiej w Europie. To prosta zasada, której wdrożenie w życie przynosi wymierne korzyści dla zdrowia i samopoczucia mieszkańców:

• z każdego domu powinny być widoczne trzy dojrzałe drzewa,
• 30% powierzchni miasta powinna pokrywać korona drzew,
• każdy mieszkaniec powinien mieć park lub inny teren zieleni w zasięgu 300 m.

Badania pokazują, że społeczności mieszkające w miejscach spełniających te kryteria są zdrowsze, szczęśliwsze i spędzają więcej czasu na świeżym powietrzu.

Eksperci z ASITIS opracowali metodę pozwalającą weryfikować i wdrażać strategię w praktyce. Wykorzystują do tego ortofotomapy oraz narzędzia GIS, które umożliwiają precyzyjne pomiary. Dla kryterium „3 drzewa” analizują obszar w promieniu 50 m od budynków mieszkalnych, uwzględniając różnice w wysokości i rozpiętości koron drzew (np. 8 m wysokości lub 20 m pokrycia korony).

W przypadku wymogu 30% pokrywy drzew sprawdzano rzeczywisty stopień zacienienia i dostępność zieleni w promieniu 300 m od budynków. Równolegle analizowano dostęp do najbliższego parku.

Zestawione dane pozwalają przygotować konkretne opracowania dla poszczególnych miejscowości – wskazując, gdzie zasada 3-30-300 jest już realizowana, a gdzie wymaga korekt i inwestycji. Zgromadzone dane dostarczają informacji o tym, gdzie należy wykonać nasadzenia drzew. Dzięki temu model staje się nie tylko inspiracją, ale także mierzalnym narzędziem wspierającym planistów, samorządy i projektantów zieleni.

Konferencja odbywa się pod patronatem miesięcznika “Zieleń Miejska”.