Artykuł ma na celu przybliżenie krakowskich doświadczeń zdobytych podczas konsultacji społecznych na przykładzie trzech miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego (dalej „plan”) oraz pozaproceduralnych konsultacji uwarunkowań do sporządzanego studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Krakowa (dalej „studium”)1. Tekst, oparty na dostępnych publicznie dokumentach i wynikach konsultacji społecznych, został uzupełniony o refleksje autorów odnoszące się do procedowanych obecnie propozycji zmiany ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym2 (dalej „zmiana ustawy”).

W ostatnim czasie na temat konsultacji społecznych wypowiadał się Bartłomiej Kolipiński w felietonie „O Partycypacji (głos odrębny)”3, a na łamach „Przeglądu Komunalnego” pisali o tym urbaniści z Miejskiej Pracowni Urbanistycznej z Poznania w artykule pt. „Poznański model partycypacji społecznych”4. Szeroko na temat partycypacji w ujęciu globalnym pisał Markus Miesen w książce „Niezależna Praktyka + Koszmar Partycypacji”5. Problemem tym w praktycznym aspekcie zajął się również Miłosz Zieliński w rozprawie doktorskiej „Wpływ czynników antropogenicznych na kształtowanie krajobrazu w kontekście procesów projektowych i partycypacji społecznej”6. 

Na temat form partycypacji głos zabierały również stowarzyszenia zawodowe, w tym np. Towarzystwo Urbanistów Polskich w „Raporcie TUP w sprawie nowelizacji przepisów o planowaniu   i zagospodarowaniu przestrzennym”7. Warto przytoczyć również opinię krakowskiego oddziału TUP, zgłoszoną do Ministerstwa Rozwoju i Technologii podczas niedawnych (maj 2022 r.) konsultacji zmiany ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, przygotowaną przez członków oddziału będących jednocześnie pracownikami Wydziału Planowania Przestrzennego Urzędu Miasta Krakowa (BP UMK)8.

Wesoła rejon ulicy Kopernika

Pouczające będzie przeanalizowanie przypadków z Krakowa. Pierwszy z nich dotyczy dzielnicy Wesoła. Po formalnym przystąpieniu, zawiadomieniu organów i złożeniu wniosków do dokumentu w pierwszej kolejności sporządzono koncepcję urbanistyczną. Oparto ją na trzech założeniach o następującym brzmieniu: realizacja zielonego klina biegnącego od Ogrodu Botanicznego w kierunku centrum miasta, ochrona zabytkowej zabudowy szpitalnej położonej wzdłuż ulicy Kopernika, realizacja ekstensywnej zabudowy wzdłuż zielonego klina przy zwiększaniu gabarytu i intensywności zabudowy na zewnątrz obszaru w kierunku ulic Grzegórzeckiej i Lubicz.

Równolegle z koncepcją urbanistyczną powstawał projekt planu w formie normatywnego tekstu i rysunku. Ponadto zdecydowano się na realizację rozszerzonych konsultacji społecznych, które dały możliwość mieszkańcom zapoznania się nie tylko z ustaleniami planu, ale również z przedstawioną koncepcją, na której plan został oparty. Takie działanie zapobiega poczuciu wykluczenia tym, którym trudno wyobrazić sobie przestrzeń zakodowaną w formie paragrafów i wskaźników, oraz pomaga zrozumieć zapisy prawa miejscowego dla konkretnych terenów, przy jednoczesnym nakreśleniu możliwych scenariuszy. Później koncepcję zagospodarowania uzupełniły szkice i perspektywy oraz makieta, na której znalazły się przykłady możliwych realizacji. 

Konsultacje społeczne

To, że plan miejscowy dla Wesołej jest wyjątkowym w skali Krakowa projektem, podkreślił Jerzy Muzyk, wiceprezydent Krakowa ds. zrównoważonego rozwoju. – Jest to jeden z najważniejszych planów, jaki powstał w ciągu ostatnich lat, jest odpowiedzią na potrzeby mieszkańców, które związane były z zakupem tych terenów przez miasto9. Warto podkreślić również motto projektantów: „Plan dla Wesołej został zaprojektowany dla przestrzeni, która otacza nie budynki, a ludzi”.

Podczas konsultacji prowadzonych w celu wypracowania wspólnej wizji i założeń dokumentu złożono ok. 200 postulatów, a we wszystkich trzech spotkaniach uczestniczyło ok. 250 osób. 

Spotkania znacznie pomogły w sformułowaniu założeń przestrzennych, według których sporządzono dokument planu miejscowego. Podczas spotkań prezentowano mieszkańcom wizje przestrzeni i wstępne zarysy planu, spisywano postulaty, sporządzano notatki, które następnie opublikowano na stronie Wydziału10. Po spotkaniach można było dodatkowo przesyłać postulaty w formie tradycyjnej lub elektronicznej, chociaż konsultacje odbywały się jeszcze przed pandemią COVID-19. Już na drugie spotkanie sporządzono makietę obszaru w skali 1 : 1000, aby lepiej zobrazować mieszkańcom możliwe przemiany, jakie zajdą w terenie. Makieta była aktualizowana równolegle ze zmianami w projekcie planu, a mieszkańcy zawsze z ciekawością oglądali propozycje przestrzennych odwzorowań zapisów planu.

Po wypracowaniu wspólnej wizji, koncepcji i założeń dokumentu przystąpiono do realizacji dalszej procedury planistycznej, określonej w ustawie o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym11. Procedura, w której brali udział mieszkańcy, miała następujący przebieg: I wyłożenie (lipiec-sierpień 2020 r.), II wyłożenie (grudzień 2020-styczeń 2021 r.), III wyłożenie (kwiecień-maj 2021 r.). W ustawowych konsultacjach mieszkańcy złożyli ponad 1700 uwag. Duża część złożonych do planu uwag była wynikiem ogólnopolskiego zaangażowania w sprawę przeznaczenia terenu kościoła przy szpitalu św. Łazarza, który łącznie z innymi budynkami szpitalnymi został zakupiony przez gminę Kraków.

W międzyczasie na zlecenie miasta przeprowadzono dodatkowe konsultacje społeczne pt. „Porozmawiajmy o Wesołej” w sprawie zagospodarowania zakupionych przez miasto 9 ha poszpitalnych terenów w obszarze planu miejscowego. Konsultacje te zostały odebrane entuzjastycznie głównie ze względu na skalę – możliwość poszukiwania funkcji konkretnych budynków i działek, na których one leżą (zakupionych przez gminę), co bardzo zaangażowało mieszkańców. Co istotne, rozwiązania i wyniki tych konsultacji miały być zgodne z aktualną koncepcją planu i uwzględniać wytyczone w planie linie zabudowy, ulice, place, zieleń, ścieżki rowerowe itp.

Po rozpatrzeniu uwag przez prezydenta Krakowa przekazano plan Radzie Miasta Krakowa celem uchwalenia. Rada, która jest reprezentantem z woli wyborczej obywateli, wsłuchując się w głos niektórych grup społecznych, przegłosowała dodatkowe poprawki do projektu planu.

Jedną z nich było odrzucenie zapisu dotyczącego nakazu rekonstrukcji ogrodów historycznych (XV-wiecznych), których lokalizację potwierdzają mapy dawnego Krakowa i opracowania historyczne. W obszarze znajdował się duży ogród ze stawami, który przez cały XVI w. był własnością rodziny Bonerów. Rekomendację zachowania reliktów renesansowego ogrodu tarasowego i rekonstrukcji cennego założenia wraz z przywróceniem zasypanych stawów (obecnie użytkowanych jako parkingi) zawarł w opracowaniu historycznym sporządzonym na potrzeby planu dr Zbigniew Beiersdorf12, a postulat odtworzenia historycznych ogrodów został entuzjastycznie przyjęty przez mieszkańców na etapie rozszerzonych konsultacji społecznych. Gdyby doszło do realizacji zamierzenia, Kraków zyskałby ogrody ze stawami położone w centrum, porównywalne do warszawskiego Wilanowa, choć w innej skali. W następstwie przegłosowanych poprawek, po ich wprowadzeniu do planu, odbyło się ponowienie procedury planistycznej i IV wyłożenie (wrzesień-październik 2021 r.), w którym uczestniczyło tylko kilka osób, które złożyły 4 uwagi.

Po przeprowadzeniu procedury planistycznej przekazano ponownie plan Radzie Miasta celem uchwalenia. 

Jak się okazało na tym etapie, pomimo tak licznych konsultacji (łącznie siedmiu dyskusji, w tym czterech ustawowych), z ustaleniami planu nie zgadzały się niektóre jednostki z zakresu słu...