ROP i kaucja – regulacje, które zmienią rynek recyklingu

Eksperci dyskutowali o wdrażaniu rozszerzonej odpowiedzialności producenta (ROP), starcie systemu kaucyjnego i jego możliwym rozszerzeniu na kolejne sektory gospodarki. Rozmowy objęły także rolę organizacji odzysku, koszty funkcjonowania nowych systemów oraz powiązania z rozporządzeniem PPWR i krajową mapą drogową gospodarki o obiegu zamkniętym.

System kaucyjny w praktyce

Zdaniem wiceminister Anity Sowińskiej z Ministerstwa Klimatu i Środowiska system kaucyjny musi być prosty i ogólnopolski. Konsument powinien mieć możliwość oddania butelki w dowolnym miejscu, bez dodatkowych formalności i utrudnień. Według niej w perspektywie 1,5 roku system pozwoli osiągnąć minimum 75 proc. odzysku i przełoży się na czystsze plaże i lasy. Co więcej, kaucja ma zapewnić producentom dostęp do czystego surowca, zwiększyć wykorzystanie recyklatu i – jako element ROP – zostać z nim zharmonizowana. Anita Sowińska zauważyła, że ze względu na zaniechanie prac nad dyrektywą o greenwashingu na poziomie europejskim, nasz rynek musi sam wypracować mechanizmy weryfikacji wiarygodnych producentów.

Jak zauważył Piotr Okurowski (Kaucja.pl – Krajowy System Kaucyjny S.A.), producenci chcieliby jak najszybciej zobaczyć system w działaniu. Jeśli klienci będą wybierać opakowania kaucyjne, a producenci masowo dołączą do programu, to w ciągu kilkunastu miesięcy powinny pojawić się w powszechnym obiegu m.in. butelki szklane wielokrotnego użytku.

Z kolei według Magdaleny Markiewicz („PolKa” – Operator Systemu Kaucyjnego S.A.) istotne będzie zapewnienie dobrej jakości zbieranych butelek, tak by nadawały się do recyklingu. Dodała też, że zakłady pracy wbrew obawom dostarczają dobrej jakości butelki.

Mówiła też o tym, że niektórzy  producenci korzystają jeszcze z systemu przejściowego – część produktów obejmuje kaucja, a część nie. W przyszłym roku, jak przewiduje Markiewicz, system obejmie całość rynku. Dużo będzie jednak zależeć od nawyków konsumenckich. Jej zdaniem większość sieci handlowych wybiera wolnostojące maszyny, a koszty operatorów są mniejsze, niż wskazywały analizy Deloitte.

Wyzwania wdrożenia kaucji

Jak poinformowała Joanna Leoniewska-Gogola (Deloitte) w 1066 gminach nie będzie obowiązku osiągania 10-procentowego odzysku, co budzi pytania o efektywność całego systemu. Jej zdaniem konieczne jest bieżące monitorowanie, a po roku działania systemu należałoby przeprowadzić jego ewaluację, podobnie jak na Łotwie. Podkreśliła także potrzebę wdrożenia kodów 2D, które zwiększą transparentność i pozwolą ograniczyć nadużycia.

Obawy producentów przedstawił Marek Garncarczyk (Piwniczanka). Jak zauważył, istnieje ryzyko, że wielu z nich zrezygnuje z opakowań szklanych wielokrotnego użytku na rzecz jednorazowych. Koszty takiego przejścia byłyby wysokie, a efekty środowiskowe negatywne. – Nie chcemy przechodzić na jednorazowe. Jesteśmy przygotowani do systemu kaucyjnego – podkreślił.

ROP jako priorytet dla ministerstwa

Drugi panel skoncentrował się na finansowych i organizacyjnych wyzwaniach związanych z ROP. Jak poinformował Maciej Białek (Ministerstwo Klimatu i Środowiska), do resortu wpłynęło już około 1700 uwag do projektu ustawy – część bardzo krytycznych, ale także wiele konstruktywnych. ROP, jak zaznaczył, jest absolutnym priorytetem ministerstwa. Dyskusje toczą się m.in. wokół tego, czy z pieniędzy producentów można finansować nie tylko koszty operacyjne, ale także inwestycje. Białek podkreślił, że w ustawie należy jasno określić, jak ma działać Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, którego rola budzi sprzeciw producentów – komu i za co płaci oraz na jakich zasadach zawierane są umowy. Wskazał również na konieczność wprowadzenia ekomodulacji, która dziś pozostaje fakultatywna.

Według Jakuba Tyczkowskiego (Rekopol Organizacja Odzysku Opakowań S.A.) obecny system ma poważne luki. Producenci nie pokrywają wszystkich kosztów, bo przepisy tego nie wymagają. System dokumentów DPR, który miał stać się częścią bazy danych o odpadach, nigdy nie został przetestowany. Zdaniem Tyczkowskiego centralizacja środków w Narodowym Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej obniży efektywność i zlikwiduje odpowiedzialność za ewentualne błędy dystrybucyjne.

Organizacje odzysku, samorządy i rynek prywatny

Olga Goitowska (Unia Metropolii Polskich) podkreślała, że samorządy – mimo licznych uwag – popierają projekt, bo bez niego mieszkańców czekałyby duże podwyżki opłat za odbiór odpadów. Jej zdaniem odpowiedzialność za projektowanie opakowań powinna spoczywać na producentach, a mieszkańcy nie mogą dalej ponosić kosztów opakowań nienadających się do recyklingu.

Jak zauważył Piotr Szewczyk (Związek Pracodawców Branży Komunalnej), ROP nie jest podatkiem, a producenci nadal nie pokrywają pełnych kosztów. Jego zdaniem projekt UC100 należy kontynuować, lecz uzupełnić o dane techniczne dotyczące kosztów i efektów recyklingu. Z kolei Karol Wójcik (Izba Branży Komunalnej) wskazał, że pieniądze w systemie powinny „podążać” za tymi podmiotami, które realnie realizują zadania. W jego opinii środki mogą być inwestowane w rozwój i zwiększanie poziomów recyklingu, ale NFOŚiGW nie powinien decydować w zakresie rozstrzygnięć cywilno-prawnych a jedynie w kwestii administrowania środkami.

Według Szymona Dziaka-Czekana (PRO R3 Organizacja Odzysku Opakowań S.A.) projekt w obecnej formie jest zbyt kontrowersyjny, by miał szansę wejść w życie. Ekspert wskazał również na problem tańszego importowanego PET, który osłabia konkurencyjność polskich przedsiębiorstw i podkreślił, że nowe regulacje powinny chronić przedsiębiorczość prywatną, co na razie UC100 nie pokazuje.

Krzysztof Baczyński (Związek Pracodawców Przemysłu Opakowań i Produktów w Opakowaniach EKO-PAK) zwrócił uwagę, że danina publiczna związana z ROP działa jak podatek. Ostrzegł też przed nadmierną centralizacją i wszechwładzą NFOŚiGW. Jego zdaniem wcześniejsza propozycja legislacyjna sprzed roku mogłaby zapobiec obecnym sporom.

Podsumowując panel, Robert Rosa podkreślił, że projekt ROP trzeba „dowieźć do końca”, bo bez niego mieszkańcy zapłacą znacznie więcej. Co więcej, bez ROP nie zadziała dobrze system kaucyjny, który właśnie wystartował. „Recykling jest wartością, na której można zarobić” – zaznaczył.