Jak podejmować decyzje, które mają realne działanie mitygacyjne? Pomocne mogą być konkretne argumenty poparte liczbami. Obliczenie śladu węglowego daje ogląd aktualnej sytuacji gminy i dobrą podstawę do stawiania ambitnych celów, planowania strategicznego i monitorowania postępów procesu dekarbonizacji samorządu.

Redukcja emisji gazów cieplarnianych i dążenie do neutralności klimatycznej gminy wymaga podejmowania trafnej diagnozy. Mimo braku przepisów, które wprowadzałyby taki wymóg, wiele samorządów (np. Warszawa, Kraków, Gdynia) podjęło się obliczenia swojego śladu węglowego, a następnie zadeklarowało cel redukcji emisji. Kluczowym elementem do rozpoczęcia działań jest zgoda polityczna lokalnych władz i mieszkańców.

Jakie standardy przyjąć? Jakich wyzwań się spodziewać? Zachęcamy do obejrzenia webinaru Fundacji Sendzimira, który przybliża tę tematykę. Zrealizowany był w ramach szkolenia Zielona transformacja samorządów dofinansowanego w ramach Inwestycji G1.1.4 Krajowego Planu Odbudowy (wskaźnik G9G).

 

Czym jest ślad węglowy i jak go mierzyć?

Ślad węglowy to całkowita suma gazów cieplarnianych (GHG) emitowanych przez dany podmiot, np.osobę, firmę, miasto, gminę, w określonym czasie. Najczęściej do obliczeń przyjmuje się okres jednego roku. Gazy cieplarniane, które składają się na ślad węglowy, to przede wszystkim dwutlenek węgla (CO2), a także metan (CH4) i podtlenek azotu (N2O). Inne gazy cieplarniane emitowane są w znacznie mniejszych ilościach i ich pomiar jest opcjonalny. Ważną cechą gazów cieplarnianych jest ich różna siła oddziaływania na zmianę klimatu. Na przykład kilogram metanu ma 28 razy większy wpływ na klimat niż kilogram dwutlenku węgla, a taka sama ilość podtlenku azotu ma wpływ 265 razy większy. Aby ułatwić zrozumienie i raportowanie, wszystkie emisje przelicza się na ekwiwalent dwutlenku węgla, oznaczany jako CO2e lub EQ. Wynik podaje się w kilogramach, tonach lub tysiącach ton ekwiwalentu dwutlenku węgla dla danego obszaru w danym roku.

Należy podkreślić, że problem zanieczyszczenia powietrza (smog) to wątek odrębny od problemu rosnącego stężenia gazów cieplarnianych (GHG) w atmosferze.

Przy obliczaniu śladu węglowego gminy warto skorzystać z międzynarodowego standardu GHG Protocol, którego elastyczność pozwala na adaptację do specyfiki różnych miast i regionów. Standard ten jest dostępny w języku angielskim.

GHG Protocol wprowadza pojęcie trzech zakresów emisji.

  1. Emisje bezpośrednie, fizycznie zachodzące na terenie gminy. Obejmuje:
  • Energię stacjonarną: Spalanie paliw (węgiel, ropa, gaz) w kotłach, elektrowniach, ciepłowniach, indywidualnych źródłach ciepła.
  • Transport: Wszystkie rodzaje transportu na terenie miasta (samochody, pociągi, statki, samoloty w fazie startu/lądowania).
  • Odpady i ścieki: Emisje związane z gospodarką odpadami stałymi i ściekami.
  • Grunty i rolnictwo: Emisje z rolnictwa, wypasu zwierząt, deforestacji.
  • Procesy przemysłowe: Niezależne procesy przemysłowe (np. cementownie).
  1. Emisje pośrednie z energii elektrycznej i cieplnej kupowanej i zużywanej przez gminę, nawet jeśli energia została wytworzona poza jej granicami.
  2. Inne emisje pośrednie, zachodzące poza terenem gminy, ale związane z jej działalnością (np. oczyszczalnie ścieków poza administracyjnym obszarem, ruch pasażerski poza obszarem). Ten zakres jest bardziej elastyczny w raportowaniu.

Ponad 90% miast na świecie raportuje w zakresie podstawowym, który obejmuje emisje związane z energią stacjonarną, transportem, odpadami i energetyką. Ślad węglowy to parametr, który ma służyć śledzeniu zmian i podejmowaniu decyzji. Przy jego obliczaniu śladu węglowego gminy nie uwzględnia się wszystkich rodzajów emisji. W raportowaniu podstawowego zakresu, nie uwzględnia się innych gazów cieplarnianych poza trzema głównymi (CO2, CH4, N2O) i pomija się część elementów zakresu pierwszego np. emisje z rolnictwa, wypasu zwierząt, wylesiania oraz procesów przemysłowych, jeśli emisje nie są bezpośrednio związane ze spalaniem energii. Dodatkowo całkowicie pomija się emisje, które powstają poza granicami gminy, nawet jeśli są związane z jej działalnością, oraz emisje związane z konsumpcją. Oznacza to, że standardowy pomiar nie uwzględnia emisji powstałych podczas produkcji i transportu towarów konsumowanych przez mieszkańców, jeśli te procesy odbywały się poza granicami gminy. Przykładem są emisje związane z produkcją i transportem ubrań i mebli wyprodukowanych w odległych rejonach świata. Według tej samej zasady w raportowaniu podstawowym pomija się emisje związane z produkcją materiałów budowlanych, takich jak cement czy stal, użytych do konstrukcji budynków w mieście. Nie są wliczane również emisje związane ze zużyciem energii przez usługi cyfrowe, np. sztuczną inteligencję działającą na serwerach zlokalizowanych poza terenem miasta (tak zwany cyfrowy ślad węglowy) czy pełen zakres emisji z przelotów lotniczych: W przypadku lotnisk standardy nakazują uwzględnianie jedynie paliwa zużytego podczas cyklu lądowania i startu samolotów, a nie całego przelotu.

Od czego zacząć proces obliczania śladu węglowego?

Mierzenie śladu węglowego jest pierwszym krokiem do jego redukcji i monitorowania postępów. Kiedy podchodzimy do tego pierwszy raz, okaże się to sporym wyzwaniem. Każda kolejna aktualizacja będzie już łatwiejsza.

Proces mierzenia śladu węglowego można zacząć od małych kroków. Na przykład od mierzenia wpływu małych inwestycji na ślad węglowy, by zrozumieć mechanizmy i pokazać decydentom konkretne oszczędności. Jest to szczególnie istotne, ponieważ dofinansowania Unii Europejskiej często wymagają oceny wpływu inwestycji na emisje CO2.

Należy liczyć się z tym, że proces obliczenia śladu węglowego całej gminy zaangażuje wyznaczony zespół na kilka miesięcy. Największym wyzwaniem jest pozyskiwanie danych, które są rozproszone między instytucjami i firmami. Część firm niechętnie dzieli się informacjami, których nie ma obowiązku upubliczniać. Z kolei wybrane instytucje mają na tyle złożoną strukturę, że największym wyzwaniem jest odnalezienie odpowiedzialnej za szukane dane jednostki. W procesie wyszukiwania informacji o gminie może się okazać, że niektórych danych nikt nie zbiera – w takich przypadkach warto wykazać się kreatywnością i korzystać z tych danych, które są dostępne. Na przykład dane o kilometrach przejechanych przez samochody w mieście mogą być trudne do uzyskania. Google oferuje darmowe dane dla miast agregujące ruch z telefonów komórkowych. Przy obliczaniu śladu węglowego gminy warto maksymalnie wykorzystać własne zasoby miasta. Dane o zużyciu paliwa przez transport publiczny, czy energię w budynkach miejskich, mogą być zbierane od poszczególnych spółek i jednostek. Współczynniki emisji (np. emisje CO2 na MWh energii elektrycznej) można pozyskać z oficjalnych baz danych (np. KOBiZE) lub z raportów poszczególnych firm. Przy obliczaniu śladu węglowego kluczowa jest skrupulatność. Udokumentowanie nie tylko źródła danych, ale także źródła użytego współczynnika emisji pozwoli na prześledzenie zmian w czasie przy kolejnej analizie.

Mamy liczby – i co dalej?

Zebranie i uporządkowanie danych o emisjach w gminie pozwala na właściwą analizę. Do obliczeń wykorzystuje się takie narzędzia jak rozbudowane pliki Excel i oparty na nich bezpłatny kalkulator CIRIS. Umożliwiają one agregację danych i ich analizę.

Warto zaznaczyć, że emisje z zasobów własnych gminy to zazwyczaj pojedyncze procenty (np. 7% w Warszawie) całości emisji. Zdecydowana większość emisji w gminach pochodzi od mieszkańców i przemysłu. Oznacza to, że działania dekarbonizacyjne gminy muszą być strategiczne, tak by pośrednio wpływać na zmniejszenie emisji poza swoimi zasobami.

Wiele samorządów decyduje się na przyjęcie SECAP (Sustainable Energy and Climate Action Plan). To dokument strategiczny promowany przez Porozumienie Burmistrzów na Rzecz Klimatu i Energii, który w sposób szczegółowy przedstawia sytuację energetyczną i emisję gazów cieplarnianych w gminie. Przykłady takich strategicznych dokumentów zaadaptowane do polskich warunków to “Zielona wizja Warszawy” i “Kontrakt klimatyczny dla Krakowa” – miejskie strategie, integrujące współpracę z biznesem i innymi interesariuszami na rzecz neutralności klimatycznej.

Wola polityczna to kluczowy motor zmian w kierunku dekarbonizacji, jednak zwiększanie świadomości i edukacja wśród mieszkańców pozostaje równie ważna. Akcje informacyjne, inicjatywy uchwałodawcze i budżety partycypacyjne budują poczucie sprawczości mieszkańców i zapewnia samorządowcom wsparcie potrzebne do wprowadzania strukturalnych zmian w działaniu gminy.

Gdzie znajdziesz więcej informacji?

Kompas dobrych decyzji

Obliczenie śladu węglowego pozwala miastom i gminom na ustalenie bazowego poziomu emisji, od którego można wyznaczać cele redukcyjne. Można dostosować lokalny cel do ambicji regionu – Unia Europejska zadeklarowała osiągnięcie zerowych emisji do 2050 roku i 55% redukcji do 2030 roku w stosunku do 1990 roku. Dla lepszego zrozumienia aktualnej sytuacji niektóre samorządy decydują się również na obliczenie śladu węglowego wstecz, aby uzyskać dane porównawcze. Regularne obliczanie śladu węglowego pozwala na monitorowanie postępów w realizacji celów klimatycznych i ocenę skuteczności wdrażanych działań.

Analiza danych pozwala zidentyfikować, które sektory generują najwięcej emisji. To umożliwia ukierunkowanie działań dekarbonizacyjnych na obszary, gdzie ich wpływ będzie największy. Warto posiłkować się tymi danymi przy decyzjach inwestycyjnych i strategicznych tak, aby zarządzać gminą w sposób perspektywiczny, ponad podziałami. Dodatkowym atutem publikowania analiz śladu węglowego jest zwiększona transparentność działań gminy, co buduje zaufanie mieszkańców. Raportowanie źródeł emisji (np. w Warszawie 93% pochodzi od mieszkańców i przemysłu) może kształtować poczucie odpowiedzialności w mieszkańcach i przedsiębiorcach.

Ślad węglowy należy traktować jako narzędzie, które pozwala na podejmowanie bardziej racjonalnych decyzji w kierunku dekarbonizacji gminy. Warto jednak zaznaczyć, że to proces zniuansowany. Czasem działanie, które pozornie zwiększy ślad węglowy gminy może być najbardziej prośrodowiskowe. Na przykład rozwój sieci transportu publicznego początkowo zwiększy raportowany ślad węglowy, ale po czasie – wraz z nowymi nawykami mieszkańców – zmniejszy natężenie ruchu samochodowego i tym samym ślad węglowy.

W perspektywie najbliższych lat możemy się spodziewać, że dostęp do danych i narzędzi obliczeniowych będzie się zwiększał a obliczanie śladu węglowego stanie się obligatoryjne. Informacje o śladzie węglowym już teraz coraz częściej są wymagane do przedłożenia we wnioskach o dotacje i mają wpływ na skuteczność pozyskiwania funduszy z Unii Europejskiej. Gminy mogą dobrowolnie raportować swoje emisje np. przez formularz CDP, który co roku wypełnia wiele instytucji i prywatnych firm. Te, które zostaną ocenione najwyżej trafiają do publicznej listy liderów. Udział w inicjatywach takich jak Porozumienie Burmistrzów na Rzecz Klimatu i Energii oraz kursach szkoleniowych, np.” Zielona transformacja samorządów” w ramach Inwestycji G1.1.4 Krajowego Planu Odbudowy (wskaźnik G9G) to okazja do sieciowania z innymi ambitnymi przedstawicielami samorządów i do wymiany doświadczeń. Takie wsparcie jest pomocne nie tylko w czasie obliczania śladu węglowego gminy po raz pierwszy, ale też dla długofalowych i skutecznych działań na rzecz neutralności klimatycznej.

Artykuł powstał w ramach projektu Zielona transformacja samorządów podsumowując wiedzę zawartą na szkoleniu e-learningowym w ramach tego projektu. Działania projektu realizują zadanie publiczne “Przeprowadzenie działań edukacyjnych, badawczo-rozwojowych oraz działań szkoleniowo-doradczych w obszarze zielonej i energetycznej transformacji” w ramach Inwestycji G1.1.4 Krajowego Planu Odbudowy (wskaźnik G9G).

Tagi: