Rewolucja w systemie EU ETS. Spalarnie odpadów mają trafić do systemu handlu emisjami. Co to oznacza dla Polski?

System handlu uprawnieniami do emisji (EU ETS) przez lata omijał instalacje termicznego przekształcania odpadów komunalnych (ITPO). Sytuacja zaczęła się zmieniać na początku 2024 roku, kiedy na mocy wcześniejszych nowelizacji wprowadzono dla spalarni o mocy powyżej 20 MW obowiązek monitorowania i raportowania emisji. Był to jednak dopiero wstęp do pełnego wymiaru finansowego.

Teraz unijni urzędnicy chcą wymusić na sektorze odpadowym głęboką dekarbonizację i zwiększyć poziom recyklingu, obciążając spalanie paliw alternatywnych i odpadów resztkowych realnymi kosztami emisji dwutlenku węgla.

Harmonogram zmian: Stopniowe dokręcanie śruby w latach 2031–2034

Zgodnie z przedstawioną propozycją, objęcie spalarni odpadów innych niż niebezpieczne (o wydajności powyżej 3 ton na godzinę) systemem EU ETS ma następować etapowo. Wprowadzona ścieżka przejściowa zakłada liniowy wzrost obowiązku umarzania uprawnień EUA:

• 2031 rok – obowiązek objęcia 25% zweryfikowanych emisji CO2,
• 2032 rok – objęcie 50% emisji,
• 2033 rok – objęcie 75% emisji,
• 2034 rok – pełne, 100-procentowe objęcie instalacji systemem EU ETS.

Choć 2031 rok wydaje się odległą perspektywą, to z punktu widzenia cyklu inwestycyjnego w energetyce i gospodarce komunalnej czas na adaptację jest niezwykle krótki.

Unijna logika kontra rzeczywistość rynku odpadów

Bruksela uzasadnia swoje decyzje zasadą „zanieczyszczający płaci” oraz koniecznością realizacji celów Gospodarki Obiegu Zamkniętego (GOZ). Zwiększenie kosztów spalania ma w założeniu uczynić recykling i odzysk surowcowy bardziej konkurencyjnymi cenowo. Głównym celem jest ograniczenie ilości tworzyw sztucznych trafiających do pieców, ponieważ to właśnie spalanie frakcji kopalnych (plastiku) generuje najwięcej płatnych emisji CO2.

Eksperci branżowi zwracają jednak uwagę na istotny paradoks: spalarnie znajdują się na samym końcu łańcucha zagospodarowania odpadów. Nie mają wpływu na to, jakie opakowania producenci wprowadzają na rynek, ani na jakość selektywnej zbiórki w gminach. Przeniesienie ciężaru finansowego na instalacje, bez uprzedniego wdrożenia skutecznego systemu Rozszerzonej Odpowiedzialności Producenta (ROP), może uderzyć w niewłaściwe ogniwo.

Wyższe opłaty bramowe i koszty ciepła

Dla polskich instalacji ITPO oraz elektrociepłowni wykorzystujących paliwo alternatywne (RDF) włączenie do EU ETS oznacza gwałtowny wzrost kosztów operacyjnych. Zakłady będą musiały kupować uprawnienia na giełdzie.

Koszt zakupu praw do emisji zostanie bezpośrednio przerzucony na tzw. opłatę bramową, czyli stawkę, jaką gminy i firmy płacą za przyjęcie tony odpadów do spalarni. To z kolei nieuchronnie doprowadzi do wzrostu stawek za gospodarowanie odpadami komunalnymi dla mieszkańców. Co więcej, ponieważ większość polskich instalacji działa w skojarzeniu i dostarcza ciepło do miejskich sieci ciepłowniczych, nowe obciążenia mogą przełożyć się również na wzrost taryf za ogrzewanie.

Dodatkowym problemem jest brak w Polsce gotowej infrastruktury do wychwytu, przesyłu i magazynowania dwutlenku węgla. W obecnym stanie technologicznym i prawnym wyłapywanie CO2 pozostaje inwestycją niezwykle kosztowną i trudną do zrealizowania przed 2031 rokiem.

Po której stronie stanie Polska?

Projekt Komisji Europejskiej to dopiero początek batalii legislacyjnej. O ostatecznym kształcie dyrektywy zadecyduje stanowisko Rady Unii Europejskiej oraz Parlamentu Europejskiego.

Wśród państw członkowskich widać już wyraźny podział. Kraje takie jak Francja, Włochy, Słowacja czy Czechy sygnalizują sprzeciw wobec nakładania kolejnych obciążeń na sektor odpadowy, obawiając się wzrostu szarej strefy i problemów z zagospodarowaniem frakcji resztkowych. Z kolei państwa Europy Północnej, posiadające rozwiniętą infrastrukturę i nadwyżki mocy przerobowych, opowiadają się za rygorystycznymi zmianami.

Przed Polską stoi kluczowa decyzja dyplomatyczna. Budowa mniejszości blokującej w Radzie UE może okazać się jedyną szansą na wynegocjowanie korzystniejszych okresów przejściowych lub wyłączeń dla instalacji komunalnych.

Do tematu będziemy wracać na łamach portalu.