Fatalny stan wód w Polsce. NIK bije na alarm

Raport NIK ujawnia alarmujące dane: do końca 2021 roku dobrego stanu wód nie osiągnięto dla 99,5% jednolitych części wód powierzchniowych (JCWP), takich jak rzeki, jeziora czy wody przybrzeżne. To oznacza, że niemal wszystkie polskie wody powierzchniowe są w złym stanie ekologicznym i chemicznym.

Szczegółowe dane z cyklu gospodarowania wodami 2016–2021 są jeszcze bardziej niepokojące. W cyklu gospodarowania wodami 2016–2021 oceniono stan 3500 JCWP z 3685 JCWP rzecznych objętych monitoringiem, z czego stan zaledwie 13 JCWP (0,4%) oceniono jako dobry, 3487 JCWP (94,6%) jako zły, a w przypadku 185 JCWP (5%) dokonanie oceny nie było możliwe z różnych przyczyn, np. braku wody. Główną przyczyną takiego stanu rzeczy były elementy fizykochemiczne (51%) i biologiczne (45%). Stan chemiczny prawie wszystkich JCWP rzecznych był zły. Jako zły oceniono również stan wszystkich JCWP w przypadku wód przejściowych i przybrzeżnych.

Czy Polska zdoła osiągnąć wymagany stan wód wynikający z Ramowej Dyrektywy Wodnej?

NIK jednoznacznie stwierdza, że istnieje duże ryzyko, iż Polska nie zdoła osiągnąć wymaganego dobrego stanu wód do końca 2027 roku, co jest ostatecznym terminem wynikającym z unijnej Ramowej Dyrektywy Wodnej. Dyrektywa ta, transponowana do polskiego Prawa wodnego, zobowiązuje państwa członkowskie do osiągnięcia dobrych parametrów wód do 2015 roku, z możliwością przedłużenia do 2027 roku w uzasadnionych przypadkach. Dobry stan JCWP oznacza jednocześnie dobry stan chemiczny i ekologiczny, z uwzględnieniem środowiskowych norm jakości dla substancji priorytetowych (m.in. rtęć, ołów, nikiel, benzen).

Zaniedbania w kontroli ścieków i monitoringu

Raport NIK obnaża rażące zaniedbania ze strony Inspekcji Ochrony Środowiska (IOŚ). Ustalono, że od ponad 21 lat organy IOŚ nie wykonywały bezpośredniej kontroli pomiarowej jakości odprowadzanych ścieków z oczyszczalni do wód lub ziemi. Oznacza to brak bieżącej weryfikacji, czy spełniane są warunki wprowadzania ścieków, co uniemożliwia efektywne ściganie przekroczeń i nakładanie podwyższonych opłat. NIK podkreśla, że IOŚ powinna dokonywać takich pomiarów we własnym zakresie.

Problemy dotykają również samego monitoringu. Główny Inspektor Ochrony Środowiska (GIOŚ) zatwierdzał programy wykonawcze monitoringu wód w sposób niejasny, co uniemożliwiało rzetelną ocenę ich realizacji. W latach 2019–2022 Centralne Laboratorium Badawcze GIOŚ nie zapewniło odpowiedniej organizacji pracy, co skutkowało niewykonaniem zaplanowanych badań w pełnym zakresie – łącznie w 1138 przypadkach dotyczących 768 jednolitych części wód powierzchniowych.

Chaotyczne planowanie i brak nadzoru

NIK skrytykowała także nierzetelne planowanie działań na rzecz utrzymania i poprawy stanu wód. Po wejściu w życie nowego Prawa wodnego w 2018 roku, które zreformowało gospodarkę wodną i zmieniło kompetencje organów (m.in. przekształcając Krajowy Zarząd Gospodarki Wodnej w Polskie Gospodarstwo Wodne Wody Polskie), Minister Infrastruktury nie przeprowadził przeglądu ani aktualizacji obowiązujących planów gospodarowania wodami na obszarach dorzeczy Wisły i Odry aż do marca 2023 roku, pomimo ustawowego wymogu.

Co więcej, w 2018 roku minister jednorazowo scedował obowiązek przeprowadzenia analiz na potrzeby II aktualizacji planów gospodarowania wodami (IIaPGW) na Prezesa PGW WP, mimo braku podstawy prawnej dla takiego działania. Minister nie weryfikował też, czy zaplanowane działania są wystarczające do osiągnięcia celów środowiskowych.

W IIaPGW nie ustalono celów i mierników dla żadnego ze 171 działań krajowych, ani nie zidentyfikowano ryzyk ich realizacji. Te działania obejmują kluczowe kwestie, takie jak zezwolenia na wprowadzanie środków ochrony roślin, zakazy stosowania nawozów czy zakazy zrzutu ścieków.

Dodatkowo, Minister Infrastruktury nie posiadał wiedzy o działaniach podejmowanych przez kraje sąsiednie w zakresie wód granicznych, co utrudniało rzetelne przygotowanie planów gospodarowania wodami na obszarach dorzeczy transgranicznych i osiągnięcie efektu synergii w międzynarodowej współpracy.

Kontrowersyjna decyzja i opóźnienia

Raport wskazuje na szczególnie niepokojącą decyzję z 2022 roku. Pomimo katastrofy ekologicznej na Odrze, Minister podjął decyzję o podwyższeniu wartości wskaźnika jakości wód (przewodność elektrolityczna właściwa) dla 47 sztucznych/silnie zmienionych JCWP na obszarach dorzeczy Wisły i Odry. Zdaniem NIK, ta zmiana jest niezgodna z definicją klasyfikacji potencjału ekologicznego i może prowadzić do przekształcenia środowiska słodkowodnego w wody słonawe, co stwarza dogodne warunki dla rozwoju złotej algi. Ministerstwo Infrastruktury nie uzasadniło racjonalnie swojej decyzji.

Druga aktualizacja planów gospodarowania wodami została przygotowana z 15-miesięcznym opóźnieniem i na podstawie niekompletnych danych, co może negatywnie wpłynąć na poprawę stanu wód w bieżącym okresie planistycznym 2022–2027. Również Prezes PGW WP nie dostarczył wykonawcy projektów IIaPGW kompletnych danych dotyczących wpływu człowieka na środowisko.

Nierzetelna realizacja i monitorowanie postępów

Choć większość działań z poprzedniego programu (aPWŚK) uruchomiono w ciągu 3 lat, to część z nich nie została podjęta, a inne realizowano nieprawidłowo. Przykładowo, w trzech z pięciu skontrolowanych zarządów zlewni PGW WP stwierdzono opóźnienia w przeglądzie pozwoleń wodnoprawnych.

Nierzetelnie prowadzono również ewidencję zbiorników bezodpływowych w gminach. Wójtowie i burmistrzowie nie ujmowali wszystkich nieruchomości ani częstotliwości opróżniania szamb, a dane były nieaktualne. To kluczowe zaniedbanie, ponieważ niekontrolowane zrzuty z nieszczelnych szamb są jedną z przyczyn zanieczyszczenia wód.

Co więcej, monitorowanie postępów realizacji działań było powierzchowne. Sprawozdania przygotowywane przez Wody Polskie oraz wójtów i burmistrzów były niekompletne, a Ministerstwo Infrastruktury nie weryfikowało ich rzetelności ani nie pozyskiwało wszystkich wymaganych dokumentów (prawie połowa podmiotów nie przekazała sprawozdań za lata 2018–2022). Ministerstwo tłumaczyło to brakiem instrumentów prawnych do egzekwowania tych obowiązków.

Wnioski i rekomendacje NIK

W obliczu tak rażących nieprawidłowości, NIK sformułowała szereg wniosków:

• Do Prezesa Rady Ministrów: Zapewnienie skutecznego nadzoru ministra właściwego do spraw gospodarki wodnej nad planowaniem i realizacją działań na rzecz osiągnięcia dobrego stanu wód do 2027 roku.
• Do Ministra Infrastruktury: Wprowadzenie w Prawie wodnym narzędzi prawnych umożliwiających egzekwowanie składania rocznych sprawozdań z realizacji działań przez zobowiązane podmioty.
• Do Ministra Klimatu i Środowiska: Zapewnienie pełnego i terminowego zakresu badań w ramach państwowego monitoringu środowiska przez Głównego Inspektora.
• Do Głównego Inspektora Ochrony Środowiska: Wprowadzenie własnych pomiarów jakości ścieków przez organy IOŚ oraz nakładanie na tej podstawie podwyższonych opłat za przekroczenia.
• Do wojewódzkich inspektorów ochrony środowiska, wójtów, burmistrzów i prezydentów miast: Zapewnienie rzetelnej realizacji działań na rzecz osiągnięcia dobrego stanu wód w zakresie ich właściwości oraz terminowego i rzetelnego przedkładania sprawozdań.

Raport NIK to głośny sygnał alarmowy, wskazujący na pilną potrzebę kompleksowej reformy w zarządzaniu polskimi zasobami wodnymi. Bez zdecydowanych działań i poprawy skuteczności planowania, realizacji i monitoringu, Polska może nie sprostać unijnym wymogom, co będzie miało poważne konsekwencje zarówno dla środowiska, jak i wizerunku kraju na arenie międzynarodowej.