Kontrola korzystających ze środowiska po deregulacji przepisów. Będzie szybciej i efektywniej?

Szczególnie widoczne były na przestrzeni ostatnich lat zmiany przepisów ochrony środowiska, w tym ustawy o odpadach, które pędziły jak pociąg TGV, podczas gdy polscy przedsiębiorcy goniąc za realizacją kolejnych obowiązków, nieraz nie byli w stanie dogonić tych zawrotnych prędkości. Rząd RP dostrzegając, że część przepisów jest zwyczajnie przeregulowana, podjął prace nad ich uporządkowaniem i racjonalizacją. Część zmian weszła już w życie, lecz prace nad kolejnymi nadal trwają. Jaki będzie ich efekt? Czy faktycznie przedsiębiorcy poczują ulgę? Jak zmiany wpłyną na organy administracji? Weźmy na tapet temat kontroli podmiotów korzystających ze środowiska – zakres zmian przepisów, które już weszły w życie.

Deregulacja Prawa przedsiębiorców – mała wielka zmiana?

Celem ustawy deregulacyjnej[1] było zmniejszenie liczby zbędnych i nadmiernych wymogów regulacyjnych, co w konsekwencji miałoby przyczynić się do zmniejszenia kosztów przedsiębiorców. Ustawodawca na etapie projektu założył, że rezultatem zmian przepisów będą szybsze i sprawniejsze procedury administracyjne, co miałoby się przełożyć również na efektywność pracy administracji publicznej. Przewidywano, że deregulacja to pozytywny  impuls dla przedsiębiorców znacząco wpływający na poprawę warunków do podejmowania i wykonywania działalności gospodarczej.

Obowiązujące w pełni od 1 stycznia 2026 r. zmiany Prawa przedsiębiorców, dotyczą m.in. zasad i sposobu prowadzenia kontroli[2], co ma znaczenie również w przypadku tych prowadzonych przez organy Inspekcji Ochrony Środowiska[3] oraz organy ochrony środowiska[4].

Tych kilka zmian Prawa przedsiębiorców może na pozór nie stwarzać wrażenia spektakularnych. Jednak mają one istotny wpływ na planowanie kontroli, zmuszając organy do pogłębionej analizy, zarządzania czasem i zakresem przedmiotowym podejmowanych czynności.

Po pierwsze: okresowa analiza prawdopodobieństwa naruszenia prawa

Przed kontrolą planową należy dokonać okresowej analizy prawdopodobieństwa naruszenia prawa w ramach wykonywania działalności gospodarczej. Analiza ta polega na identyfikacji obszarów podmiotowych i przedmiotowych, w których ryzyko naruszenia przepisów jest największe. W oparciu o wyniki analizy określa się zasady umożliwiające przypisanie przedsiębiorców do jednej z następujących kategorii ryzyka: niskie, średnie, wysokie. Sposób przeprowadzenia analizy określa organ kontroli lub organ nadrzędny[5].

Po drugie: informacja dla przedsiębiorców na BIP organu kontroli

Organ kontroli ma obowiązek zamieszczenia w Biuletynie Informacji Publicznej urzędu informacji o zasadach umożliwiających przypisanie przedsiębiorców do właściwej dla nich kategorii ryzyka, na podstawie dotychczasowej okresowej analizy, w terminie 3 miesięcy od dnia przyjęcia kolejnej okresowej analizy, zastępującej dotychczasową okresową analizę. Wyłączeniu podlegają informacje niejawne i dane stanowiące tajemnicę prawnie chronioną, a także te stanowiące prywatność osoby fizycznej oraz tajemnicę przedsiębiorcy.

Po trzecie: jest ryzyko, jest częstotliwość kontroli

Art. 55a Prawa przedsiębiorców określa liczbę kontroli w danym okresie, w zależności od ustalenia kategorii ryzyka, do której przypisany został dany przedsiębiorca. W przypadku niskiego ryzyka kontrola będzie przeprowadzana nie częściej niż raz na 5 lat, w przypadku średniego ryzyka – nie częściej niż raz na 3 lata, a w przypadku wysokiego ryzyka – tak często, jak to jest konieczne dla zapewnienia skutecznego stosowania odpowiednich przepisów, z uwzględnieniem wysokiego ryzyka wystąpienia nieprawidłowości oraz środków niezbędnych do jego ograniczania.

Szkolenie online, 24 kwietnia

Kontrole podmiotów korzystających ze środowiska

Delikty administracyjne, wykroczenia i przestępstwa przeciwko środowisku

kontrole.abrys.pl

Po czwarte: czas kontroli mikroprzedsiębiorców mierzony z aptekarską precyzją

Znowelizowany art. 55 ust. 1 Prawa przedsiębiorców skrócił dwukrotnie czas trwania kontroli u mikroprzedsiębiorców[6], z 12 do 6 dni roboczych w jednym roku kalendarzowym. Na gruncie praktyki podnoszono, że kontrole dotyczące mikroprzedsiębiorców w rzeczywistości trwały dłużej. Organy kontroli uznawały, że czas kontroli należy odnieść do kontroli w ścisłym rozumieniu tego pojęcia, więc do tych dni, w których czynności organów kontroli przeprowadzane były u przedsiębiorcy, w jego siedzibie lub miejscu prowadzenia działalności[7]. Ta radykalna zmiana to nie lada wyzwanie, przed jakim stoją organy ochrony środowiska, a przede wszystkim Inspekcja Ochrony Środowiska, której doświadczenia wskazują na nie zawsze sprawny przebieg kontroli zarówno u największych przedsiębiorców, jak i u tych w skali „mikro”. Organy kontroli zatem zostały tą zmianą niejako zmuszone do przeglądu procedur kontroli oraz ich dostosowania do nowych realiów w sposób pozostający przede wszystkim w zgodzie z przepisami, ale przy tym zapewniający skuteczność działań w zaledwie 6 dni.

Ustawodawca wprowadził jednak pewien rodzaj ulgi organom, umożliwiając im przedłużenie kontroli u mikroprzedsiębiorcy, jeżeli po zakończeniu przeprowadzania czynności kontrolnych w siedzibie przedsiębiorcy lub miejscu wykonywania działalności gospodarczej pozostały do przeprowadzenia jedynie czynności kontrolne związane z gromadzeniem i analizą dokumentów związanych z przedmiotem kontroli oraz sporządzenie protokołu kontroli. Czynności te mogą być przeprowadzane w siedzibie organu kontroli lub w sposób zdalny, bez zgody przedsiębiorcy. Warunkiem jest to, że przedłużenie nie potrwa dłużej niż dwukrotność rocznego limitu (czyli nie dłużej niż 12 dni)[8].

Po piąte: więcej odkrytych kart przed kontrolą

Wprowadzono nowe elementy zawiadomienia o zamiarze przeprowadzenia kontroli, czyli obowiązek zawarcia wstępnej listy dokumentów i informacji związanych z zakresem przedmiotowym kontroli, których udostępnienia oczekuje organ w trakcie kontroli, a także informacji o kategorii ryzyka (w przypadku kontroli planowej). Pamiętać należy, że to wciąż jedynie „wstępna lista”, co nie zamyka sprawy analizy dokumentów u kontrolowanego do tych wymienionych w zawiadomieniu. W trakcie prowadzonej kontroli organ kontroli może żądać udostępnienia dokumentów i informacji związanych z zakresem przedmiotowym kontroli innych niż te wymienione w zawiadomieniu[9], a o obowiązku ich udostępnienia przedsiębiorca powinien zostać poinformowany w upoważnieniu do kontroli (pouczeniu o prawach i obowiązkach przedsiębiorcy)[10]. Pamiętajmy przy tym o art. 9 ust. 2 pkt 7 ustawy o Inspekcji Ochrony Środowiska, który uprawnia inspektorów do żądania okazania dokumentów, w tym dokumentów finansowych i udostępnienia wszelkich danych mających związek z problematyką kontroli, a także art. 379 ust. 3 pkt 4 ustawy Prawo ochrony środowiska uprawniającego organy ochrony środowiska do żądania okazania dokumentów i udostępnienia wszelkich danych mających związek z problematyką kontroli.

Po szóste: nowe otwarcie sprzeciwu od kontroli

W przypadku naruszania przez organ kontroli określonych przepisów w toku kontroli przedsiębiorcy przysługuje prawo wniesienia sprzeciwu wobec czynności kontrolnych tego organu na zasadach określonych w art. 59 Prawa przedsiębiorców. Właśnie ten katalog przepisów Prawa przedsiębiorców, będących podstawą do złożenia sprzeciwu, został zmodyfikowany w wyniku wejścia w życie ustawy deregulacyjnej, w efekcie czego do podstaw złożenia sprzeciwu doszło:

• naruszenie zasad dotyczących częstotliwości kontroli planowych w oparciu o kategorie ryzyka: niskiego ryzyka – nie częściej niż raz w ciągu 5 lat, średniego ryzyka – nie częściej niż raz w ciągu 3 lat oraz wysokiego ryzyka – tak często, jak to jest konieczne dla zapewnienia skutecznego stosowania odpowiednich przepisów, z uwzględnieniem wysokiego ryzyka wystąpienia nieprawidłowości oraz środków niezbędnych do jego ograniczania;
• niezastosowanie częstotliwości w odniesieniu do działalności wykonywanej w więcej niż jednym zakładzie lub innej wyodrębnionej części przedsiębiorstwa;
• zastosowanie częstotliwości w kontroli działalności gospodarczej mikroprzedsiębiorców oraz małych przedsiębiorców w odniesieniu do działalności wykonywanej w więcej niż jednym zakładzie, mimo wyłączenia.

Co istotne – uchylono ust. 2 artykułu 59 Prawa przedsiębiorców, w którym wymieniono przypadki wykluczone spod możliwości wniesienia sprzeciwu, czyli kontroli prowadzonej w oparciu o art. 48 ust. 11 pkt 2, art. 50 ust. 2 pkt 2, art. 54 ust. 1 pkt 2, art. 55 ust. 2 pkt 2 oraz art. 62, czyli wtedy, gdy jej przeprowadzenie jest niezbędne dla przeciwdziałania popełnieniu przestępstwa lub wykroczenia. Aktualnie w przypadku złożenia sprzeciwu od kontroli pozaplanowej wszczętej w związku z koniecznością przeciwdziałania popełnieniu przestępstwa lub wykroczenia, zgodnie z art. 59 ust. 5a Prawa przedsiębiorców, organ nie ma obowiązku wstrzymania czynności kontrolnych (dotyczy kontroli prowadzonej w oparciu o przepisy art. 48 ust. 11 pkt 2, art. 50 ust. 2 pkt 2, art. 54 ust. 1 pkt 2, art. 55 ust. 2 pkt 2 oraz art. 62), ale, jak już wspomniano, sam sprzeciw jest możliwy.

Perspektywy dla przedsiębiorców

Z perspektywy przedsiębiorcy przepisy zmienionego Prawa przedsiębiorców pomogą w zrozumieniu systemu kontroli, a także umiejscowieniu w nim swojej firmy. Z punktu widzenia organów kontroli nowelizacja z pewnością będzie wyzwaniem, zarówno dla tych, które raczkowały w tej materii, jak i profesjonalistom z Inspekcji Ochrony Środowiska, szczególnie w kontekście przeglądu podmiotów w prowadzonych ewidencjach i wykazach, opracowaniu nowych zasad analizy wielokryterialnej, oceny stopnia ryzyka, aż wreszcie skutecznym zarządzeniem czasem kontroli, zwłaszcza mikroprzedsiębiorców, którym sprezentowano jedynie 6 dni roboczych kontroli danego organu rocznie. Z drugiej strony zmiany mogą pozytywnie wpłynąć na podniesienie jakości planowania oraz przeprowadzania kontroli, co już na wstępie wymusza na organie obowiązek analiz oceny podmiotów oraz przygotowanie wstępnego wykazu zagadnień i dokumentów, które podmiot musi przygotować. Dodatkowo odpowiednie zarządzenie czasem, usystematyzowanie i zoptymalizowanie czynności kontrolnych to efekt, na który czeka chyba większość przedsiębiorców, których w mniejszym lub większym stopniu dotyczą obowiązki środowiskowe. Organy kontroli muszą czynić zadość obowiązkowi wykonywania czynności kontrolnych w sposób sprawny i możliwie niezakłócający funkcjonowania przedsiębiorcy, o czym ustawodawca od lat przypomina z poziomu art. 52 Prawa przedsiębiorców. W przypadku kontroli podmiotów korzystających ze środowiska, na efekty ich jakości będziemy musieli chwilę poczekać, bowiem zagadnienie to jest złożone równie mocno, co stopień rozbudowania przepisów. Stąd po dopełnieniu deregulacji wejściem w życie ustawy o zmianie niektórych ustaw w celu usprawnienia działań Inspekcji Ochrony Środowiska[11] w ostatecznym jej kształcie, po przeprowadzonym procesie legislacyjnym, z czasem wnioski same z pewnością się nasuną i kontrolującym i kontrolowanym.

dr inż. Anna Popławska
Kierownik Działu EONOVA

REMONDIS Medison Sp. z o.o. // EONOVA

Literatura:

1. Ustawa z dnia 21 maja 2025 r. o zmianie niektórych ustaw w celu deregulacji prawa gospodarczego i administracyjnego oraz doskonalenia zasad opracowywania prawa gospodarczego (Dz. U. z 2025 r. poz. 769)
2. Ustawa z dnia 6 marca 2018 r. – Prawo przedsiębiorców (Dz. U. z 2025 r. poz. 1480 z późn. zm.)
3. Ustawa z dnia 20 lipca 1991 r. o Inspekcji Ochrony Środowiska (Dz. U. z 2024 r. poz. 425 z późn. zm.)
4. Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska (Dz. U. z 2025 r. poz. 647 z późn. zm.)
5. Uzasadnienie do projektu ustawy o zmianie niektórych ustaw w celu deregulacji prawa gospodarczego i administracyjnego oraz doskonalenia zasad opracowywania prawa gospodarczego (UA8), https://legislacja.rcl.gov.pl/projekt/12383815

[1] Ustawa z dnia 21 maja 2025 r. o zmianie niektórych ustaw w celu deregulacji prawa gospodarczego i administracyjnego oraz doskonalenia zasad opracowywania prawa gospodarczego (Dz. U. z 2025 r. poz. 769)

[2] wejście w życie pełnej nowelizacji w dniu 01.01.2026 r.

[3] Zgodnie z ustawą z dnia 20 lipca 1991 r. o Inspekcji Ochrony Środowiska (Dz. U. z 2024 r. poz. 425 z późn. zm.)

[4] Na podstawie art. 379 ust. 1 ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska (Dz. U. z 2025 r. poz. 647 z późn. zm.)

[5] Art. 47 ustawy Prawo przedsiębiorców

[6] Zgodnie z art. 7 ust. 1 Pp, za mikroprzedsiębiorcę uznaje się przedsiębiorcę, który w co najmniej jednym roku z dwóch ostatnich lat obrotowych spełniał łącznie następujące warunki: zatrudniał średniorocznie mniej niż 10 pracowników oraz osiągnął roczny obrót netto ze sprzedaży towarów, wyrobów i usług oraz z operacji finansowych nieprzekraczający równowartości w złotych 2 milionów euro, lub sumy aktywów jego bilansu sporządzonego na koniec jednego z tych lat nie przekroczyły równowartości w złotych 2 milionów euro (art. 7 ust. 1 pkt 1 Prawa przedsiębiorców)

[7] Uzasadnienie do projektu o zmianie niektórych ustaw w celu deregulacji prawa gospodarczego i administracyjnego oraz doskonalenia zasad opracowywania prawa gospodarczego (UA8), https://legislacja.rcl.gov.pl/projekt/12383815

[8] Art. 55 ust. 6a ustawy – Prawo przedsiębiorców

[9] Art. 48 ust. 12 Prawa przedsiębiorców

[10] Art. 49 ust. 7 pkt 9 Prawa przedsiębiorców

[11] Projekt ustawy o zmianie niektórych ustaw w celu usprawnienia działań Inspekcji Ochrony Środowiska, UDER81, https://legislacja.rcl.gov.pl/projekt/12406907/katalog/13185399#13185399 (dostęp: 02.04.2026 r.)