Trzeba pobudzić popyt na recyklat. Drugi dzień łódzkiej konferencji

Wystąpienia zaproszonych prelegentów układały się w spójną opowieść o systemie, który działa fragmentarycznie: od dobrze zoptymalizowanych modeli lokalnej zbiórki, przez innowacyjne technologie zagospodarowania odpadów trudnych, po rynek recyklatów hamowany brakiem stabilnych regulacji i popytu. Wspólnym mianownikiem była potrzeba przejścia od deklaracji do realnych mechanizmów ekonomicznych oraz budowy systemu, w którym selektywna zbiórka, recykling i wykorzystanie recyklatów tworzą jeden, logiczny ciąg.

Poniżej prezentujemy część wystąpień ekspertów, które najlepiej oddają skalę wyzwań i kierunki możliwych zmian, ale też trafnie opisują stan faktyczny gospodarki odpadowej.

Dobre praktyki Czystego Regionu

Andrzej Bagiński, reprezentujący Związek Czysty Region Kędzierzyn-Koźle, przedstawił model funkcjonowania systemu selektywnej zbiórki odpadów obejmującego 172 miejscowości w 15 gminach, na obszarze 1400 km². System obsługiwany jest w całości ze środków własnych – jego roczne przychody wynoszą 56,5 mln zł, a osiągany poziom recyklingu sięga 53 proc.

Struktura strumienia odpadów pokazuje wyraźną dominację frakcji problemowych: odpady zmieszane stanowią 34 proc., bioodpady 25 proc., popioły 10 proc., a odpady wielkogabarytowe 8 proc. System obsługuje 35 śmieciarek, a kluczowym elementem jego funkcjonowania jest konsekwentna optymalizacja selektywnej zbiórki.

Przełomem okazało się wprowadzenie brązowych pojemników na bioodpady. Dzięki temu ilość odpadów zmieszanych znacząco spadła, a jakość bioodpadów pozwala dziś na odzysk na poziomie 95 proc. Równie istotne było wprowadzenie obowiązku posiadania oddzielnego pojemnika na popiół dla każdego mieszkańca, co przełożyło się na 98-procentowy poziom odzysku tej frakcji.

Ciekawym przykładem dobrej praktyki jest także zagospodarowanie materiałów drewnopochodnych. Analiza strumienia odpadów wielkogabarytowych wykazała duży udział drewna, co doprowadziło do wdrożenia dwustopniowego odbioru – najpierw specjalna ekipa zbiera odpady drewnopochodne, a dopiero później pozostałe gabaryty. Do tego celu zakupiono dwa wyspecjalizowane pojazdy, a poziom odzysku tej frakcji wzrósł trzykrotnie.

System wspierany jest dodatkowo przez stałe monitorowanie poziomu błędnej segregacji w każdej gminie. Dla każdej z nich ustalono normatyw „złej segregacji”, który jest na bieżąco analizowany – bez informowania mieszkańców, co pozwala na obiektywną ocenę jakości selektywnej zbiórki.

Technologiczny skok czyli zgazowanie odpadów

Piotr Mońka, założyciel startupu EKO PM, zaprezentował innowacyjne podejście do zagospodarowania odpadów w oparciu o recykling chemiczny poprzez proces zgazowania. Technologia ta ma stanowić realne wsparcie w osiąganiu wysokich poziomów recyklingu i odzysku, zwłaszcza w przypadku frakcji trudnych do przetworzenia metodami mechanicznymi.

Startup EKO PM pracuje obecnie nad prototypem urządzenia do zgazowania odpadów, rozwijanym we współpracy z Politechniką Wrocławską. Projekt został objęty ochroną patentową, obejmującą zarówno urządzenie, jak i sam proces technologiczny, co podkreśla jego innowacyjny charakter.

W swoim wystąpieniu Piotr Mońka szczegółowo omówił procesy rozkładu tworzyw, wskazując na rolę recyklingu chemicznego jako uzupełnienia tradycyjnych metod przetwarzania odpadów. Kluczowymi etapami są depolimeryzacja, piroliza oraz zgazowanie, przy czym to ostatnie uznał za najbardziej uniwersalne narzędzie do pracy z różnorodnym strumieniem odpadów.

Zgazowanie może być prowadzone w atmosferze powietrza, tlenu lub pary wodnej. Choć proces wykazuje efekt zbliżony do spalania, jego celem nie jest utylizacja, lecz odzysk wartościowych produktów. Głównym produktem jest syngaz, który może być wykorzystywany do produkcji energii lub dalszego przetwarzania. Dodatkowo powstają m.in. amoniak, metanol oraz wodór, postrzegany jako paliwo przyszłości.

Prelegent podkreślał, że większość frakcji odpadowych może zostać poddana zgazowaniu, co otwiera nowe możliwości zagospodarowania odpadów resztkowych i problemowych. Recykling chemiczny pozwala bowiem osiągać wymagane poziomy recyklingu i odzysku, których nie da się zrealizować wyłącznie poprzez selektywną zbiórkę i recykling mechaniczny.

Regulacji przybywa, a rynek w stagnacji

Maria Ogrodowska z Plastics Europe Polska zwróciła uwagę na wyraźny rozdźwięk między ambicjami Unii Europejskiej a rzeczywistymi efektami w obszarze recyklingu tworzyw sztucznych. Choć UE chce być światowym liderem recyklingu, a liczba regulacji systematycznie rośnie, rynek pozostaje w stagnacji. W Europie produkuje się około 8 mln ton cyrkularnych tworzyw sztucznych, podczas gdy same Chiny osiągają poziom niemal dwukrotnie wyższy.

Jednym z kluczowych, a wciąż niewystarczająco wykorzystywanych elementów systemu pozostaje selektywna zbiórka. Jak podkreślała prelegentka, poprawa jej jakości mogłaby przełożyć się nawet na 15-procentowy wzrost efektywności recyklingu. Bez dobrze posegregowanego strumienia odpadów nie ma bowiem stabilnego rynku wysokiej jakości recyklatów.

Szczególne znaczenie zyskują recyklaty pokonsumenckie, których rola rośnie wraz z kolejnymi regulacjami – od dyrektywy SUP, przez rozporządzenie PPWR, po nowe wymogi w sektorze opakowań. Presja regulacyjna i rynkowa coraz wyraźniej obejmuje również przemysł motoryzacyjny i budownictwo.

W tym kontekście istotnym sygnałem jest podejście Komisji Europejskiej do recyklingu chemicznego. Tzw. „fuel exemption” ma potwierdzać, że proces ten służy wytwarzaniu recyklatów, a nie jedynie odzyskowi energii. To ważny krok w kierunku uznania recyklingu chemicznego jako elementu gospodarki o obiegu zamkniętym.

Karton czyli celuloza i polial

Łukasz Sosnowski z „Prokarton” skoncentrował się na praktycznych aspektach recyklingu kartonów do płynnej żywności, pokazując cały łańcuch technologiczny – od momentu, gdy odpady trafiają do sortowni, po końcowe zagospodarowanie poszczególnych frakcji. Jak przypomniał, już dwa lata temu branża prezentowała realne rozwiązania, a w Ostrołęce uruchomiono linię dedykowaną recyklingowi właśnie tego typu opakowań.

Proces rozpoczyna się w sortowni, do której trafiają zbelowane kartony po mleku, sokach czy napojach. Następnie bele kierowane są do dalszego przetwarzania, gdzie kluczową rolę odgrywa hydropulper. Na tym etapie, dzięki połączeniu wody i tarcia mechanicznego, dochodzi do rozdzielenia poszczególnych warstw opakowania – celulozy oraz frakcji polietylenowo-aluminiowej.

Odzyskana celuloza trafia do strumienia „niebieskiego worka” i dalej do klasycznego recyklingu papieru, gdzie może być wykorzystywana jako pełnowartościowy surowiec wtórny. Pozostałe frakcje, określane jako tzw. polial (czyli połączenie polimeru i aluminium), jeszcze do niedawna stanowiły większe wyzwanie technologiczne.

Jak podkreślił Łukasz Sosnowski, sytuacja ta właśnie się zmienia. Polial przekazywany jest do nowej instalacji o mocy ok. 15 tys. ton rocznie, która właśnie rozpoczyna działalność. W jej ramach następuje m.in. oddzielenie polialu od zakrętek oraz dalsze przetwarzanie materiału. Efektem końcowym jest granulat – polietylen z niewielką domieszką aluminium – który znajduje zastosowanie m.in. w przemyśle motoryzacyjnym.

Prelegent wyraźnie zaznaczył jednak, że sprawnie działający recykling kartonów do płynnej żywności nie jest wyłącznie kwestią technologii. Aby system mógł funkcjonować bez zakłóceń i osiągać wymagane poziomy recyklingu, niezbędne jest stabilne i dobrze zaprojektowane rozszerzenie odpowiedzialności producenta (ROP). Bez tego – nawet przy dostępnych instalacjach – trudno mówić o długofalowej efektywności i rozwoju rynku recyklingu.

Spada liczba przedsiębiorstw recyklingowych

Wątek ekonomicznych warunków funkcjonowania recyklingu mocno wybrzmiał również w wystąpieniu Sławomira Packa z Polskiego Recyklingu, który mówił o „kryzysie tworzyw sztucznych na rynku recyklingu”. Jak podkreślał, rynek recyklingu tworzyw sztucznych w Polsce znajduje się dziś w bardzo trudnej sytuacji. Obecnie działa około 300 przedsiębiorstw zajmujących się recyklingiem plastiku, z czego realnie 50–100 to firmy wiodące. W ubiegłym roku aż 30 proc. z nich zakończyło działalność, a wiele pozostałych zostało zmuszonych do znaczącego ograniczenia skali działania.

Jednym z kluczowych problemów są – jak wskazywał prelegent – niestabilne i nieprzewidywalne regulacje prawne. Prace nad systemem Rozszerzonej Odpowiedzialności Producenta (ROP) pokazują skalę wyzwań: do projektu zgłoszono około 1500 poprawek, a na konsultacje społeczne przewidziano zaledwie 30 dni. Pacek zwracał uwagę, że wreszcie zaczęto pokazywać przepływy środków do recyklerów, ale tempo i sposób procedowania budzą poważne obawy w branży.

Istotnym elementem przyszłych zmian jest również unijne rozporządzenie PPWR. Jak zaznaczał Sławomir Pacek, szczególnie ważny dla recyklerów jest obowiązek stosowania recyklatów, który ma wchodzić od 2030 roku. Jednocześnie problemem pozostaje to, że surowiec pierwotny jest obecnie tańszy niż recyklat, co sprawia, że producenci nie są zainteresowani wykorzystaniem materiałów pochodzących z recyklingu.

Sławomir Pacek akcentował, że konieczne są przepisy, które albo wymuszą używanie recyklatów w wytwarzaniu produktów, albo wprowadzą system wsparcia (np. dotacje) dla producentów wykorzystujących recyklaty. W przeciwnym razie koszty będą narastać – wskazywał m.in. na opłaty związane z niewykonaniem poziomów recyklingu, szacowane łącznie na 9 mld zł do 2030 roku, jeśli nic się nie zmieni.

Jako odniesienie do możliwych rozwiązań przywołał „rozwiązanie francuskie” – dotowanie produkcji z recyklatem, w modelu opartym o relatywnie lokalny obieg surowca (w obszarze do 1500 km). Zdaniem prelegenta to kierunek, który mógłby realnie wzmocnić rynek recyklatów i poprawić warunki działania recyklerów.

Historia o mieście kominów

Na zakończenie konferencji głos zabrała dr Barbara Kozłowska z Politechniki Łódzkiej, która w interesujący sposób przedstawiła historię rozwoju przemysłu lekkiego oraz infrastruktury komunalnej w „mieście kominów”, czyli w Łodzi. Jej wystąpienie stanowiło domknięcie wydarzenia w perspektywie historycznej – pokazując, jak rozwój miejski, przemysł i infrastruktura komunalna wzajemnie się przenikały, a decyzje systemowe zawsze osadzają się w konkretnej historii miejsca.