Bukszpan do niedawna zajmował czołowe miejsce wśród roślin wykorzystywanych do tworzenia żywopłotów. Obecnie wciąż jest popularny, chociaż jego znaczenie z roku na rok spada z uwagi na coraz większe problemy ze szkodnikami. Jednym z nich jest ćma bukszpanowa – nowy, groźny szkodnik, który żeruje na liściach bukszpanu.

Bukszpan (Buxus), należący do rodziny bukszpanowatych (Buxaceae), obejmuje około 30 gatunków występujących w Afryce Północnej, Europie i południowo- zachodniej Azji.

Ozdobny i wieczniezionony

Na całym tym obszarze już od czasów starożytnych sadzony był jako krzew ozdobny. W Polsce powszechnie uprawiany jest bukszpan wieczniezielony (Buxus sempervirens), w niektórych rejonach kraju nazywany gryczpanem lub grynszpanem. To zimozielony, długowieczny (do 700 lat) bardzo wolno rosnący krzew (po kilkuset latach osiąga 8-9 m), tylko w wyjątkowych warunkach rosnący jako drzewo (wysokość do 10 m). Wytwarza zimozielone, skórzaste, sztywne, błyszczące liście. Znane są także ozdobne odmiany bukszpanu o różnym pokroju oraz o liściach mniej lub bardziej wydłużonych lub owalnych, a nawet dwukolorowych. Kwiaty są niepozorne, bezpłatkowe, zebrane w pęczki ukryte między liśćmi. Gatunek ten jest łatwy w uprawie. Na ogół jest bardzo wytrzymały i odporny na warunki pogodowe. Rośnie na bardzo różnych stanowiskach, najlepiej w ciepłych, słonecznych i osłoniętych od wiatru miejscach. Gleba powinna być żyzna i wilgotna, ale nie podmokła.

Wszechstronna roślina

Bukszpan ma właściwości trujące. W jego korzeniach, korze, liściach i owocach występuje wiele alkaloidów (buksyna, cyklobuksyna, parabuksyna, parabuksydyna, buksydyna, buksamina) wywołujących wymioty, biegunki, drgawki i trudności z oddychaniem. Najczęściej do zatruć po zjedzeniu owoców lub liści bukszpanu dochodzi wśród dzieci oraz niektórych gatunków zwierząt gospodarskich. Nie jest groźne dotykanie bukszpanu rękoma, chociaż niekiedy kontakt z rośliną może powodować podrażnienie skóry i powstanie alergii. Alkaloidy zawarte w bukszpanie mają jednak także właściwości lecznicze. W przemyśle farmaceutycznym, wykorzystującym głównie korę i liście bukszpanu, używany jest on do produkcji leków przeciwbólowych, przeciwgorączkowych i przeciwkrwotocznych. Prowadzone są m.in. badania nad wpływem bukszpanu na ludzkiego wirusa niedoboru odporności (HIV). Bukszpan wykazuje także właściwości przeciwnowotworowe. Ekstrakt z bukszpanu stosowało się niekiedy w przypadku raka piersi oraz białaczki. Bukszpan był używany zamiast chininy jako środek na malarię. W wielu krajach bukszpan uważany jest za roślinę magiczną, chroniącą od złego. W Polsce jest bardzo związany z naszą kulturą i tradycją. To jeden z symboli m.in. Wielkanocy. Bukszpan posadzony przy wejściu do domu miał go bronić przed czarownicami i urokami, a na grobie – chronić duszę zmarłego przed diabelskimi mocami. W ogrodach barokowych wysadzane w parterach bukszpany miały chronić przed złem i kradzieżami roślin. Bukszpan jest niezwykle plastyczny w przypadku stosowania cięć, łatwo się rozgałęzia, formuje, a także przesadza i rozmnaża. W wielu ogrodach tworzy ich szkielet i ramy w postaci np. parterów bukszpanowych, niskich obwódek rabat lub prostych brył przestrzennych. Poprzez ręczne cięcie sekatorem możliwe jest tworzenie bukszpanowych rzeźb o fantazyjnych formach, różnego rodzaju żywopłotów, niekiedy o skomplikowanych wzorach, a także złożonych labiryntów. W Polsce to najpospolitszy liściasty krzew zimozielony, licznie sadzony m.in. w parkach zdrojowych, pałacowych, miejskich, na cmentarzach i w ogrodach przydomowych. Pięknie prezentują się bukszpany m.in. w Parku Wilanowskim. Drewno bukszpanu jest bardzo trudne w obróbce, jednak ze względu na wysoką wytrzymałość, drobną strukturę i dużą podatność na toczenie, polerowanie i szlifowanie doskonale nadaje się do prac m.in. w stolarstwie artystycznym. To wspaniały materiał do wykonywania małych rzeźb i biżuterii oraz znajdujący zastosowanie w modelarstwie szkutni...