Zanieczyszczenie komunikacyjne zagraża mózgom najmłodszych

Zanieczyszczenie powietrza od lat uznaje się za jednego z głównych wrogów zdrowia człowieka. Pyły zawieszone (PM) i dwutlenek azotu (NO₂), emitowane głównie przez samochody spalinowe i przemysł, odpowiadają za miliony przedwczesnych zgonów rocznie na świecie. Według Europejskiej Agencji Środowiska, w Polsce z powodu zanieczyszczeń powietrza co roku umiera przedwcześnie około 40 tysięcy osób. Smog nie tylko obciąża układ oddechowy i serce, ale – jak pokazuje coraz więcej badań – także mózg, szczególnie wrażliwy w pierwszych latach życia.

Dwutlenek azotu a opóźnione dojrzewanie

Choć wykazano powiązania między ekspozycją na zanieczyszczenia powietrza a zmianami w funkcjach poznawczych dzieci, dowody dotyczące wpływu zanieczyszczeń na ośrodkowy układ nerwowy pozostają niespójne. Różne badania i metody badawcze wskazywały na odmienne obszary kory lub struktur podkorowych, na które wpływa smog – wyjaśnia Paulina Lewandowska z Instytutu Psychologii Uniwersytetu Jagiellońskiego.

W najnowszym badaniu, prowadzonym przez zespół Lewandowskiej i prof. Marcina Szweda, wykorzystano zaawansowaną metodę dyfuzyjnego rezonansu magnetycznego (dMRI), która pozwala analizować mikrostrukturę istoty białej mózgu. Badaniem objęto 425 dzieci w wieku 10–13 lat z południowej Polski, w tym 116 z rozpoznaniem ADHD. Analiza danych wykazała, że ekspozycja na dwutlenek azotu w ciągu pierwszych czterech lat życia była związana z pogorszeniem wskaźników integralności istoty białej – co może sugerować opóźnione dojrzewanie lub procesy zapalne w tkankach mózgu.

Badanie nie potwierdziło istotnego wpływu pyłów zawieszonych (PM) na strukturę mózgu, co – jak wskazują autorzy – może wynikać ze specyficznego charakteru tych cząstek i odmiennych mechanizmów ich działania. Mimo to, wyniki potwierdzają, że dwutlenek azotu – gaz będący jednym z głównych produktów spalania paliw w silnikach samochodowych – ma realny, biologiczny wpływ na rozwój dzieci.

Konieczne są działania systemowe, które ograniczą ruch samochodowy

W Polsce transport drogowy odpowiada dziś za około 30% emisji dwutlenku węgla i znaczną część emisji tlenków azotu w miastach. Według danych KOBiZE, średni samochód osobowy emituje ok. 2,5 kg CO₂ na każde 10 przejechanych kilometrów. Zwiększający się ruch samochodowy, zwłaszcza w dużych aglomeracjach, oznacza nie tylko większy ślad węglowy, ale też większe ryzyko zdrowotne dla mieszkańców.

Dlatego – jak podkreślają eksperci – walka z zanieczyszczeniami powietrza wymaga działań systemowych: rozwoju transportu publicznego, wprowadzenia stref czystego transportu, inwestycji w elektromobilność oraz ograniczania ruchu samochodowego w centrach miast. Każdy z tych kroków przyczynia się nie tylko do redukcji emisji gazów cieplarnianych, ale też do ochrony zdrowia dzieci, które są najbardziej narażone na skutki wdychania zanieczyszczonego powietrza.

Inwestycja w rozwój przyszłych pokoleń

– Nasze wyniki sugerują, że wczesna ekspozycja na dwutlenek azotu może mieć wykrywalny i negatywny wpływ na mikrostrukturę istoty białej, która pełni kluczowe funkcje w komunikacji między różnymi obszarami mózgu oraz między mózgiem a resztą ciała – dodaje Lewandowska.

Naukowcy zwracają uwagę, że nawet jeśli nie da się całkowicie wyeliminować zanieczyszczeń komunikacyjnych, to ograniczenie ich stężenia już dziś może przynieść zauważalne korzyści zdrowotne w skali całego społeczeństwa. Czyste powietrze to bowiem nie tylko kwestia ekologii – to inwestycja w rozwój poznawczy i emocjonalny przyszłych pokoleń.