W ostatnich latach znacząco zwiększyły się nie tylko poparcie dla prowadzenia na poziomie lokalnym aktywnej polityki klimatycznej, ale również zrozumienie, że działania te są niezbędne dla zapewnienia wysokiej jakości życia. Dotyczy to zarówno wdrażania działań na rzecz powstrzymania antropogennej zmiany klimatu, jak i adaptowania się do jej skutków.

Kierunki niezbędnych działań w ramach polityki klimatycznej zostały przedstawione na rysunku. Przykładem takiej aktywności są różnorodne inicjatywy, m.in. Porozumienie Burmistrzów, które powstało w 2008 r. w Europie, a którego celem jest skupienie przedstawicieli władz samorządowych chcących dobrowolnie podjąć zobowiązanie realizacji unijnych celów w zakresie klimatu i energii oraz wykraczać poza te cele na obszarze zarządzanych przez siebie społeczności lokalnych, czy inicjatywa C40, skupiająca 96 miast z całego świata, których władze zadeklarowały, że będą prowadziły działania mające zapewnić osiągnięcie celu Porozumienia Paryskiego.

Współpraca pomiędzy władzami państwowymi a samorządami ma kluczowe znaczenie dla powodzenia polityki klimatycznej. Staje się to oczywiste w świetle zarówno nakładania na polskie samorządy nowych zadań publicznych bez zapewnienia na nie odpowiednich funduszy z budżetu centralnego, jak i trwającego od wiosny 2020 r. kryzysu spowodowanego pandemią COVID-19. Zarządzony wówczas przez rządy wielu krajów lockdown zwiększył potrzebę świadczenia pomocy społecznej i spowodował znaczący spadek dochodów samorządów, pochodzących z podatków płaconych przez firmy, a strach przed epidemią znacząco zmniejszył dochody komunikacji publicznej i innych usług publicznych oferowanych przez władze lokalne. Współpraca jest konieczna także dlatego, że – jeśli nie będzie dobrych przepisów krajowych wspierających aktywną politykę klimatyczną – samorządy nie będą mogły skutecznie wdrażać jej celów na terenie swojego działania. Zwracają na to uwagę liczne środowiska, w tym także organizacje pozarządowe, wskazując, że jeśli przy wychodzeniu z kryzysu spowodowanego pandemią nadal finansowane będą przedsięwzięcia i podmioty gospodarcze, których działalność ma duży ślad węglowy, to ambitne plany redukcji emisji gazów cieplarnianych nie będą możliwe do realizacji. 

Samorządy deklarują gotowość działań

Dlatego 6 marca 2020 r. Zgromadzenie Ogólne Związku Miast Polskich przyjęło Rezolucję w sprawie powstrzymania zmian klimatu i ochrony środowiska1. W dokumencie tym włodarze polskich miast deklarują gotowość do podjęcia zdecydowanych działań na rzecz ochrony klimatu i adaptacji do skutków jego zmiany oraz wzywają władze krajowe do wywiązania się na poziomie krajowym z odpowiedzialności w ramach polityki klimatycznej UE, w tym przede wszystkim w zakresie osiągnięcia neutralności klimatycznej oraz realizacji założeń Europejskiego Zielonego Ładu, większego wsparcia finansowego działań proklimatycznych, dotyczących np. ograniczenia niskiej emisji, czy rozwoju odnawialnych źródeł energii oraz uznania władz lokalnych za partnerów w tworzeniu i we wdrażaniu krajowej polityki klimatycznej i energetycznej.

Ponieważ dotychczasowe zobowiązania redukcyjne i podejmowane działania nie gwarantują osiągnięcia celów Porozumienia Paryskiego, coraz istotniejsze jest wdrażanie prac na rzecz adaptacji do skutków zmiany klimatu. Niemniej nie można zapominać, że prace te nie będą efektywne, jeśli nie uda się powstrzymać wzrostu średniej temperatury na poziomie, który nie doprowadzi do trwałej utraty równowagi klimatycznej. Jak się wydaje, miasta powinny podejmować działania mitygacyjne w trzech podstawowych kierunkach:

  • kompleksowym zarządzaniu energią tak, aby dzięki działaniom na rzecz efektywności energetycznej i jej oszczędzania zmniejszać zapotrzebowanie na energię oraz, korzystając z postępu technologicznego, wytwarzać ją w instalacjach bez- i niskoemisyjnych,
  • zarządzaniu mobilnością w mieście m.in. poprzez właściwą politykę przestrzenną i redukowanie potrzeb transportowych ludzi, tworzenie stref wolnych od motoryzacji, promowanie bezemisyjnych systemów transportu (pieszy, rowerowy) czy wspieranie transportu publicznego,
  • wspieraniu pochłaniania węgla i jego trwałego magazynowania w systemie przyrodniczym miasta.

Polityka ochrony klimatu

Aby prowadzić skuteczną politykę ochrony klimatu, musi być spełnione kilka warunków. Pierwszym krokiem powinno być przyjęcie, w strategii rozwoju i zarządzania miastem, celów w tym zakresie: zarówno celu strategicznego, długookresowego, jak i priorytetów operacyjnych i średnioterminowych. Podstawą dla celu strategicznego winny być wyniki badań naukowych, które wskazują, że do 2040 r. miasta zlokalizowane w krajach rozwiniętych powinny uzyskać neutralność klimatyczną, a miasta w krajach rozwijających się powinny dojść do niej nie później niż w 2050 r. To niezwykle ambitne cele, które będą mogły być osiągnięte tylko wówczas, gdy już teraz rozpocznie się w nich transformację niskoemisyjną. Dlatego ważne jest nie tylko to, aby przyjęte cele miały swoją podstawę w danych naukowych, ale również to, aby uzyskały one poparcie społeczne i akceptację jak najszerszego grona interesariuszy. Stąd przyjęcie priorytetów powinny poprzedzić szeroka kampania edukacyjna oraz rozbudowany proces konsultacji społecznych. Nie mogą one mieć jednak charakteru komunikacji jednostronnej. Niezbędne dla powodzenia późniejszych prac jest włączenie w proces wypracowywania konsensu oraz podejmowania decyzji przedstawicieli najważniejszych grup, w tym m.in. przedsiębiorców i grup biznesowych oraz wspólnot mieszkaniowych. Może być to realizowane metodą paneli obywatelskich, gier symulacyjnych, spotkań typu „burze mózgów” czy negocjacji problemowych.

Niezwykle ważnym elementem skutecznych działań na rzecz ochrony klimatu jest przeprowadzenie rzetelnej inwentaryzacji lokalnych źródeł emisji gazów cieplarnianych. Bez wiedzy o tym, jaka jest rzeczywista wielkość tej emisji i z jakich źródeł ona pochodzi, nie będzie możliwe wdrożenie adekwatnych działań. O ile bowiem lokalna administracja posiada bazową informację o dużych, przemysłowych jej źródłach, jako że muszą one uzyskać decyzję administracyjną – pozwolenie na emisję do powietrza, to nie posiada danych, które pozwoliłyby na identyfikację mniejszych źródeł: instalacji energetycznych wykorzystywanych w domach prywatnych czy małych podmiotach gospodarczych.

Brak jest także szczegółowych danych o wielkości ruchu samochodowego na terenie miasta i emisji nim powodowanej, informacji na temat wielkości nawożenia azotowego na danym terenie czy emisji z gospodarowania odpadami, a przecież emisja z tych źródeł także musi zostać ograniczona. Dlatego zostały wypracowane narzędzia, które mogą ułatwić przeprowadzenie takiej inwentaryzacji. Władze lokalne mogą korzystać z międzynarodowych standardów inwentaryzacji emisji gazów cieplarnianych, np. wypracowanego w ramach Porozumienia Burmistrzów Globalnego protokołu dla wspólnotowych inwentaryzacji emisji gazów cieplarnianych (Global Protocol for Community-Scale Greenhouse Gas Emission Inventories)2. Zaw...