Procesy rewitalizacji uruchamiane na miejskich terenach zdegradowanych wymagają sprawnej koordynacji nie tylko na etapie wdrażania działań, ale również na wczesnym etapie ich programowania. W artykule przeanalizowano wpływ użycia instrumentów urbanistyki operacyjnej na jakość zarządzania przestrzenią w procesach rewitalizacji, wykorzystując doświadczenia wynikające z projektu „Nowy model urbanizacji w Polsce – praktyczne wdrożenie zasad odpowiedzialnej urbanizacji oraz miasta zwartego (NewUrbPact)”, w ramach którego wdrożony został pilotaż modelowych rozwiązań na rzecz odpowiedzialnej urbanizacji dla kurczącego się miasta. 

Założono, że wykorzystanie koncepcji urbanistyczno-architektonicznej w procesie sporządzania gminnego programu rewitalizacji (GPR) pozwoli na zaplanowanie efektywnej interwencji, umożliwiającej podniesienie sprawności polityki rewitalizacyjnej. 

Pilotaż w kurczącym się mieście średnim

Pilotaż w projekcie NewUrbPact zakładał stworzenie modelowego GPR, uwzględniającego założenia wynikające z opracowywanej równolegle koncepcji urbanistyczno-architektonicznej, stanowiącej narzędzie zarówno programowania, jak i wdrażania procesu rewitalizacji. Pilotaż realizowany był w Radomsku, mieście średniej wielkości (ok. 45 tys. mieszkańców), położonym w południowej części województwa łódzkiego. 

Radomsko jest jednym z najszybciej wyludniających się miast tego regionu i stanowi modelowy przykład jednostki kurczącej się, będącej w procesie suburbanizacji, dodatkowo borykającej się z licznymi problemami społeczno-gospodarczymi. W tym kontekście wzmocnienie polityki rewitalizacyjnej, poprawiającej zwartość miasta, było kluczową przesłanką do uruchomienia pilotażu. Jak pokazały przeprowadzone w trakcie prac koncepcyjnych analizy, liczne problemy miasta występowały nie tylko w sferze społecznej i gospodarczej, ale również w zakresie funkcjonalno-przestrzennym. 

Uwzględnienie tak szerokiego aspektu przestrzennego w procesie tworzenia programu rewitalizacji stanowi nowatorskie podejście do kształtowania rozwoju tkanki miejskiej na obszarach zdegradowanych. Obecne GPR w niewielkim tylko stopniu wykorzystują możliwości wpływania na kształt przestrzeni miast, pozostawiając wypracowywanie rozwiązań urbanistycznych na etap wdrażania konkretnych projektów lub opracowania miejscowych planów rewitalizacji (MPR). Może to skutkować brakiem koordynacji podejmowanych działań oraz tworzeniem się punktowych rozwiązań o niskiej ciągłości i spójności przestrzennej. Na mapie na rys. 1 przedstawiono położenie terenu objętego uproszczoną koncepcją przestrzenną w granicach obszaru rewitalizacji Radomska, podzielonego na trzy podobszary.

Przeprowadzona diagnoza zróżnicowania wewnątrzmiejskiego na potrzeby wyznaczenia obszaru rewitalizacji wskazała jako zdegradowane położone w centralnej części miasta osiedla: Kopiec (1), Młodzowy (2) i Centrum (3), stanowiące łącznie 6% powierzchni Radomska i zamieszkane przez 17% jego populacji. Osiedla te wskazano do objęcia działaniami rewitalizacyjnymi. Składową diagnozy stanowiło badanie opinii społecznych z użyciem ankiety, która wskazała, jak istotną kwestię dla radomszczan stanowi wysokiej jakości przestrzeń miejska. Spośród najczęściej wskazywanych oczekiwanych kierunków procesu rewitalizacji 4 z 5 bezpośrednio dotyczyły aspektu przestrzennego. Mieszkańcy wskazali m.in. następujące kwestie:

  • poprawa estetyki i funkcjonalności przestrzeni publicznych,
  • poprawa stanu infrastruktury technicznej i drogowej,
  • rozwój oferty rekreacyjnej dla mieszkańców,
  • zwiększenie oferty spędzania czasu wolnego dla różnych grup społecznych. 

Tym samym właściwe ukształtowanie przestrzeni w procesie rewitalizacji Radomska stanowiło jedno z głównych wyzwań i oczekiwań społecznych, które uwzględniono w pracach nad GPR. Opracowanie koncepcji urbanistyczno-architektonicznej na etapie opracowywania programu rewitalizacji jest podejściem nowatorskim. Ustawa o rewitalizacji (u.o.r.) nie wymaga zastosowania na tak wczesnym etapie narzędzi urbanistyki operacyjnej, tym samym nie reguluje zakresu jego wykorzystania. Jednym z wyzwań zespołu zajmującego się opracowaniem koncepcji było określenie przestrzennego zasięgu projektowanego obszaru oraz stopnia szczegółowości wypracowanych rozwiązań. Szczegółowe opracowanie rozwiązań dla terenu o powierzchni ponad 322 ha było z wielu powodów nie tylko niemożliwe, ale też niepotrzebne. Jednocześnie nieuwzględnienie części terenów zaprzeczałoby idei kompleksowości, którą miał cechować się procedowany GPR. Finalnie zdecydowano się na opracowanie koncepcji ogólnej w skali 1 : 2500, obejmującej cały obszar rewitalizacji, oraz bardziej szczegółowej – koncepcji uproszczonej w skali 1 : 1000 dla wybranego fragmentu miasta.

Analiza obszaru na potrzeby koncepcji

Prace koncepcyjne poprzedzone zostały częścią analityczną, określającą lokalne uwarunkowania wpływające na możliwości projektowe. Nadrzędnym celem zespołu było stworzenie rozwiązań przestrzennych wykorzystujących istniejące potencjały w sposób umożliwiający realizację strategicznych założeń GPR. Analiza uwarunkowań obszaru rewitalizacji została opracowana w formie kartograficznej w skali 1 : 2500. Pierwszą z kwestii było zbadanie stanu prawnego gruntów w celu wyznaczenia terenów stanowiących własność miasta oraz wskazanie nieruchomości o stanie prawnym potencjalnie ułatwiającym lub utrudniającym wykorzystanie na cele projektowe. Drugim z uwarunkowań był zasięg oraz wytyczne obowiązujących miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego (m.p.z.p.), mające bezpośredni wpływ na czas przygotowania do realizacji projektowanych przedsięwzięć. Dokument GPR umożliwił, za sprawą art. 20 ust. 1 u.o.r., dostosowanie prawa miejscowego zawartego w lokalnych dokumentach planistycznych, obowiązujących dla obszaru rewitalizacji, do zapisów tego programu. W GPR wskazano zakres niezbędnych zmian w planach miejscowych, adaptując je do założeń wynikających z zamierzeń projektowych. 

Kolejnym aspektem była analiza aktualnego stanu użytkowania terenu, identyfikująca m.in. charakter istniejącej zabudowy. W ramach prac koncepcyjnych przeprowadzono inwentaryzację terenową najważniejszych miejsc obszaru rewitalizacji, badając stan jakościowy przestrzeni miejskiej. Dalej analizowano środowisko przyrodnicze i kulturowe, co pozwoliło na określenie dostępności terenów przyrodniczych, a także wskazanie obsza...